در اصطلاح مشتقات ، اسمهایـﯽ هستند که از کلمات دیگر گرفته شده و غالباً داراﻯ معناﻯ وصفـﯽ اند.

 مشتقات 8 نوعند :


  در اصطلاح مشتقات ، اسمهایـﯽ هستند که از کلمات دیگر گرفته شده و غالباً داراﻯ معناﻯ وصفـﯽ اند.

           مشتقات 8 نوعند :

1.    اسم فاعل

2.    اسم مفعول

3.    اسم مکان

4.    اسم زمان

5.    صفة مشبهة

6.    اسم مبالغة

7.    اسم تفضیل

8.    اسم آلت

              جامد :  اسمهایـﯽ که در این تقسیم بندﻯ قرار نگیرند ، جامدند .

             جامد ها 2 نوعند :

1.    مصدرﻯ

2.    غیر مصدرﻯ

منبع.....................................»http://adel-ashkboos.mihanblog.com/post/992

الف) جامد مصدری: مصدر اسمی است که دلالت بر انجام کار دارد اما بدون داشتن زمان و می توان از آن مشتق ساخت. مانند: کتابَة که کَتَبَ   یَکتُبُ   کاتبٌ   مکتوبٌ  و ... از آن ساخته می شود.

ب) جامدغیر مصدری: اسمی است که نتوان از آن مشتق ساخت. مانند: قَلَم- رَجُل- جِدار.

توضیح: مصادر افعال مجرد, سماعی هستند و اوزان مختلف و متعدد دارند مانند: فَعْل فَعَلان

اما مصادر افعال ثلاثی مزید, قیاسی هستند و وزن معینی دارند.

منبع.....................................»http://adel-ashkboos.mihanblog.com/post/992

 

منبع.....................................»http://mohamadqaderi.blogfa.com/post/16

مصادر ثلاثی مجرد:             چنانکه یاد شد، مصادر افعال ثلاثی مجرد، دارای وزنهای بسیار است.   در زیر تعدادی از آنها دیده می شود.

« نَصْر، عِلْم، شُغل، رَحمَة، نِشْدَة، قُدْرَة، دَعْوَی، ذِکْری، بُشری، لَیّان، حِرمان، غُفران، خَفَقَان، طَلَب ، خَنِق ، صِغَر، هُدًی ، غَلَبَة، سَرِقَة،  ذَهاب، إیاب،  سُعَال، زَهادَة ، دِرایة ....»

·         برخی از مصادر ثلاثی مجرد بر وزن "مفعول" و تعدادی نیز بر وزن "فاعِلَة"  آمده است.

« مَیْسُور(آسانی) مَعْسُور (دشواری)             عافِیة   عاقِبَة»

   - بیشتر وزن های مصادر پیشین سماعی هستند. ولی از آن میان،  وزن های زیر را می توان به قیاس به کار برد .

 « فِعَالَة، فَعَلان، فُعَال، فَعِیل، فُعْلَة، فِعال، فُعُولَة، فَعَالَة، فَعَل، فَعْل »

(مطالب بیشتر در مورد مصدر........»

http://arabiasan2.persianblog.ir/post/16/  )

منبع.....................................» http://mohamadqaderi.blogfa.com/post/16

  توجه :

  1. راه تشخیص : ملاک براﻯ تشخیص مشتق و جامد ، مشتقات هستند . زیرا مشخص ترند . در صورتـﯽ که کلمه ﻯ مورد نظر ما جزء مشتقات نبود ، آن را جامد محسوب مـﯽ کنیم .

  2. جامد و مشتق بودن ، همچنین مذکر و مؤنث بودن جمعهاﻯ مکسر بستگی به مفرد آنها دارد . مثلاً کلمه اﻯ  مانند أولیاء در تجزیه ، مذکر و مشتق ( صفة مشبهة ) است . زیرا مفرد آن « وَلـیّ » است .


                                 

    ××××××   1. اسم فاعل

  در ثلاثی مجرد  بر وزن      فاعـِـل   ( کاتب )

                         در ثلاثی  مزید ( غیر ثلاثـﯽ مجرد ) از فعل مضارع ساخته می شود    

       طریقه ساخت:

                     1 : حذف حرف مضارع

                     2: جایگزینـﯽ مـُ

                    3: کسره دادن به عین الفعل

                        ( مُـحـسِـن ) ( نیکـﯽ کننده )

                                                                                                              

      ××××     2. اسم مفعول
                     درثلاثی مجرد   بر وزن       مَـفعول   ( مکتوب ) 

                    در ثلاثی مزید ( غیر ثلاثـﯽ مجرد )   از  فعلمضارع                         

 طریقه ساخت:

                      1 : حذف حرف مضارع

                      2 : جایگزینـﯽ مـُ

                     3 : فتحه دادن به عین الفعل

           ( مُـحـسَـن ) ( کسـﯽ که به او نیکـﯽ شده )

 

          ××××   3 و 4 . اسم مکان و زمان                                   

              در ثلاثی مجرد بر وزن   مَـفـْعَـل ( مَـکْـتَــَب ، مَطـلـَع )

                             مَـفـْعـِـل ( مَـجلـِـس ، مَـغـر ِب )

                 در ثلاثی مزید ( غیر ثلاثـﯽ مجرد ) :

     مانند روش ساخت اسم مفعول در ثلاثی مزید ساخته  مـﯽشود .                                                 

       ×××××   5 . صفة مشبهة                                              

                                      .  فـَعـیل  ( شریف = با شرف )

                                           فـَعـِـل  ( کـَسـِـل = تنبل )

                                          فـَعْـل   ( صَـعْـب = سخت )

                                        فـَعْلان  ( عَـطـْـشان = تشنه )

                                                ..   ..

                                                ..   ..

                                               ..    ..

                                             

                 

    ×××××××       6 . اسم مبالغة 

                                 1. فَـعّـا ل  ( جَبّـا ر= بسیار زور گو یا بسیار جبران کننده ) 

                                  2. فَــعّـا لة ( عَـلـّا مة = بسیار دانا )

                                 3. فـَعول  ( صَـبور = بسیار صبر کننده )

×××××××××7 . اسم تفضیل 

                                          براﻯ مذکر :  أ فـْعَـل  ( أکـبَـر = بزرگ تر )

               

                                          براﻯ مؤنث :  فـُـعْـلـﯽ  ( کُـبرﻯ  = بزرگ تر )

 ×××××××  8 . اسم آلت 

                                        1 . مِـفـْعا ل ( مـِـصباح = چراغ )

                                       2. مـِـفـْعَـل  ( مـِـقـْـبَـض = دستگیره )

                                        3. مـِـفـْعَـلـَة ( مـِـسْـطـَرة = خط کش ) 

   توجه :

   چند نکته ﻯ بسیار مهم :  

   1 . بدلیل اینکه مشتقات ، اسم هستند ، حرکت حرف آخر آنها بستگـﯽ به جمله دارد .

   2 . باید توجه داشت که اسم فاعل با فاعل و اسم مفعول با مفعول متفاوت است . اسم فاعل آن است که خودش ساخت اسم فاعل را داشته باشد ، نه اینکه در جمله فاعل باشد . مخالف آن : اگر کلمه اﻯ در جمله فاعل بود ، نه این است که

حتماً ساخت اسم فاعل را داشته باشد . همینطور است در مورد اسم مفعول و مفعول .

  مثال : جاء علیٌ . علـﯽ در اینجا فاعل است ، اما اسم فاعل نیست . زیرا ساخت اسم فاعل را ندارد .                                                                               

  رأیتُ المُحْـسـِـنَ . محسن در اینجا مفعول است ، درحالیکه ساخت اسم فاعل را دارد .

  3 . باید افزود که صفة مشبهة و اسم مبالغة اوزان بسیارﻯ دارند که مربوط به بحث ما نمـﯽ شود . اما نکته ﻯ مهم این است که صفة مشبهة وزنـﯽ دارد که متأ سفانه به آن عنایتـﯽ نمـﯽ شـود و آن وزن « فاعـِـل » است . مانند: صابر،عاقل.

 * * باید توجه کنیم هر کلمه اﻯ که بر وزن فاعـِل باشد ، اسم فاعل نیست . اگر کننده ﻯ کار با شد ، آن را اسم فاعل

محسوب مـﯽ کنیم و اگر صفتـﯽ را برساند ، صفة مشبهة .

  4 . حرف « ة » در وزن فـَعّالة ، علامت تأنیث نیست ، بلکه نشانه ﻯ مبالغه ﻯ بیشتر است . مثلاً وقتـﯽ مـﯽ گوییم : عَلـّا مَة ، یعنـﯽ بسیار بسیار دانا . در واقع دو وزن فـَعّال و فـَعّالة در مذکر و مؤنث ، یکسان است .

  5 . وزن « فـَعّـال » ، گاهـﯽ بر شغل نیز اطلاق مـﯽ شود که در این صورت در ترجمه ﻯ اینگونه کلمات ، از کلمهﻯ

 « بسیار » استفاده نمـﯽ کنیم . البته اصل اینکه این کلمات را اسم مبالغه محسوب کرده اند ، نه مشتقات دیگر ، همین است که صاحبانش زیاد با آنها سر و کار دارند . مانند : جَلــّا د ، مَـشـّـاط ( آرایش گر ) ، فـَـلـّـاح  و ...

  6. ممکن است بعضـﯽ کلمات ، وزن مشتق را داشته باشند اما در واقع جامد باشند . مثل « طریق » که بر وزن فـَعیل

است اما چون صفتی را نمـﯽ رساند ، نمـﯽ توان آن را صفة مشبهة به حساب آورد . « طریق » ، جامد است . پس باید به مفهوم کلمات نیز دقت کنیم .

  7. براﻯ تعیین جامد یا مشتق بودن ( همچنین مذکر یا مؤنث بودن ) اسمـﯽ که جمع مکسر است ، به مفرد آن نگاه

 مـﯽ کنیم . مانند : تـُـجّـار ، که چون مفرد آن تاجر است ، اسم فاعل مـﯽ باشد و مانند کلمه ﻯ أولیاء ( مفرد آن ولیّ ) که صفة مشبهة  است .

  8 .  صفة مشبهة وزنـﯽ براﻯ رنگ دارد که مذکر آن بر وزن « أفـْعَـل » و مؤنث آن بر وزن « فـَعْلاء » مـﯽ باشد .

مانند :

مذکر

           مؤنث

أبیض

بیضاء

أسود

سوداء

أصفر

صفراء

أحمر

حمراء

أخضر

خضراء

أزرق

زرقاء


            

    تمرین مشتقات :

       عین المشتقات و أنواعها :

    الف) « فـَضَّلَ اللهُ المُجاهِـدینَ علـﯽ القاعِـدینَ دَرَجَة ً . »

    ب) کلامُ الرَّجُـلِ مِعْـیارُ عَـقله .

    ج) « إنّ اللهَ لا یُحِـبُّ المُسْرفینَ . »

     د) أکرِمْ ضَیـْفکَ وَ إنْ کانَ حَقیراً وَ قـُمْ عَنْ مَجْـلسِـکَ لأبیکَ وَ مُعَـلـّمکَ وَ لـَوْ کُـنتَ أمیراً .

    هـ) الفقرُ أشَـدُّ مِـنَ القتل ِ .

    و) العقلُ دلیلُ المُؤمن ِ .

    ز) مَنْ یَطلب الدنیا لا یَـنصَحُکَ وَ مَنْ یَطلب الآخرة َ لا یَصْحَـبُـکَ .

    ح) « إنک أنتَ عَلـّامُ الغُیوبِ . »

    ط) هذا الکتابُ مُمَـزَّقُ الأوراق ِ .

 منبع......)http://www.feroznia.blogfa.com/post-15.aspx