مشتقات هشت تا هستند:


مشتقات هشت گانه:

1- اسم فاعل: اسمی که بر انجام دهنده فعل یا دارنده حالتی دلالت دارد. و معمولاً با صفت فاعلی فارسی مطابقت می کند.

2-اسم مفعول: اسمی است که بر کسی یا چیزی که فعل بر آن تحقیق یافته و یا بر حالت انجام شده یا واقع گشته دلالت می کند.

- طرز ساخت اسم فاعل و اسم مفعول:

باید توجه داشت که اسم فاعل و اسم مفعول درثلاثی مجرد به گونه ای و در غیر ثلاثی مجرد(یعنی ثلاثی مزید و رباعی) به گونه ای دیگر ساخته می شود. به این ترتیب که اسم فاعل در ثلاثی مجرد بر وزن (فاعِلٌ) و اسم مفعول بر وزن (مَفْعولٌ) می آید مانند: کاتِب و مَکْتُوب (از ریشه کَتَبَ).

اما در غیر ثلاثی مجرد از فعل مضارع ساخته می شود بدین ترتیب که به جای حرف مضارعه, میم مضموم قرار می دهیم و حرف پیش از آخر را در اسم فاعل (مکسور) و در اسم مفعول (مفتوح) می نمائیم. مانند: مُکَبِّر (اسم فاعل)- مُکَبَّر (اسم مفعول) از یُکَبِّرُ (فعل مضارع ثلاثی مزید)

مُهَنْدِس (اسم فاعل)  مُهَنْدَس (اسم مفعول) از یُهَنْدِسُ (فعل مضارع رباعی مجرد).

3-اسم زمان: اسمی است که بر زمان وقوع فعل دلالت دارد.

4-اسم مکان: اسمی است که بر مکان وقوع فعل دلالت دارد.

- طرز ساخت اسم زمان واسم مکان:

برای ساختن اسم زمان و مکان در ثلاثی مجرد, ریشه فعلی را بر وزن (مَفَْعَل) یا (مَفْعِل) می بریم و در غیر ثلاثی مجرد, اسم زمان و مکان بر وزن اسم مفعول (ثلاثی مزید) ساخته می شود. مانند: مَکْتَب  مَسْجِد  مَذْهَب.

نکته: چون در غیر ثلاثی مجرد, اسم مفعول و اسم زمان و اسم مکان یک وزن دارند, راه تشخیص این سه کلمه از همدیگر از طریق قرائن موجود و معنی آنها در جمله می با شد.

نکته: باید توجه داشت که در ساخت اسم زمان و مکان، هرگاه حرکت عین الفعل مضارع, فتحه یا ضمه باشد بر وزن (مَفْعَل) و هرگاه حرکت عین الفعل مضارع کسره باشد بر وزن (مَفْعِل) می آید مانند:

ذهَب(-َ): مذهَب.

کتَب(-ُ): مکتَب.

جلَس(-ِ): مجلِس.

نکته: برخی از واژه های اسم زمان و مکان در عین حالیکه از افعالی ساخته شده اند که عین الفعل مضارع آنها مضموم است, استثناءً بر وزن (مَفْعِل) آمده اند. مانند: مَشْرِق (از: شَرَقَ  یَشْرُقُ) یا مَغْرِب ( از: غَرُبَ  یَغْرُبُ).

نکته: اسم زمان و مکان از فعل ثلاثی ناقص بر وزن (مَفْعَل) می آید. مانند: مَغْزی (به معنای زمان و مکان جنگ از ریشه: غَزَوَ).

5-صفت مشبهه: اسمی است که بردارنده صفتی دائمی و پایدار (نه موقت و زودگذر) دلالت می کند و معمولاً با صفت مطلق فارسی مطابقت دارد.

-طرز ساخت صفت مشبهه:

صفت مشبهه دارای اوزان متعددی است که مشهورترین آنها عبارتند از:

فعیل  فَعِل  فَعَل  فَعْل  فَعلان  فُعال ...

6-صیغه مبالغه اسمی است که بر دارنده صفتی به مقدار زیاد و بیش از حد دلالت می کند.

- طرز ساخت صیغه مبالغه: صیغه مبالغه نیز دارای اوزان متعددی است که معروفترین آنها عبارتند از: فَعّال  فَعّالة  فَعول (صبّار  علامة  شَکور)

7-اسم تفضیل: اسمی است که دارای معنای برتری و فزونی صفتی در فرد یا گروه نسبت به فرد یا گروه دیگر می باشد. اسم تفضیل برای مذکر معمولاً بر وزن (أفْعَل) مانند: أکْبَر و در مؤنث بر وزن (فُعْلی) مانند کُبْری می آید.

8- اسم آلت: اسمی است که بر وسیله انجام فعل دلالت دارد و از همان فعل مربوط مشتق می شود (مثلاً مفتاح که از مصدر فَتْح مشتق شده است).

-طرز ساخت اسم آلت:

اسم آلت به دو شکل وجود دارد: جامد و مشتق.

الف) اسم آلت جامد: الفاظ معینی دارد که غیر قیاسی است مانند: سِکّینة (چاقو)

ب)اسم آلت مشتق: اوزان مشخصی دارد که بر همان وزن ساخته می شود.

این اوزان عبارتند از: مِفْعَل  مِفْعَلة  مِفْعال

..................»مطالب مرتبط"جامد و مشتق"http://arabiasan2.persianblog.ir/post/15/