1- تعریف:کلمه ای است که به خودی خود دارای معنایی مستقل و در نخستین کاربرد خود، با هیچ یک از زمانهای سه گانه، همراه نبوده است.          مانند : علی ، بحر ، ناصر ، شریف و....

.......................... منبع...........»http://mohamadqaderi.blogfa.com/post/16  


«مبحث اسم »

1- تعریف:             کلمه ای است که به خودی خود دارای معنایی مستقل و در نخستین کاربرد خود، با هیچ یک از زمانهای سه گانه، همراه نبوده است.          مانند : علی ، بحر ، ناصر ، شریف و....

2- اقسام اسم با توجه به حروف اصلی آن :

–                                                  ثلاثی  مجرد:      فُلسْ                         ثلاثی مزید:    إسلام

–                                                  رباعی  مجرد:    جعفر                        رباعی مزید:  عُنقُود

–                                                  خماسی  مجرد:   سَفَرْجَلْ         خماسی مزید:  سَلْسَبیل

الف : اسم ثلاثی مجرد و وزنهای آنها:

•                           اسم ثلاثی مجرد دارای ده ساخت و وزن است بدین گونه :

فَلس ،   بروزن "فَعل"            عِنَب ، بروزن  "فِعَل"      فَرَس ،  بروزن "فَعَل"       إِبِل ، بروزن  " فِعِل"

کَتِف ،  بروزن "فَعِل"      قُفْل ، بروزن  "فُعْل"              عَضُد ، بروزن " فَعُل"           صُرَد ، بروزن "فُعَل"

حِبْر   ،  بروزن "فِعْل"             عُنُق ، بروزن  "فُعُل"

•                           اسم ثلاثی دارای وزنهای مزید فیه بسیاریست ، مانند :

أفْکَل ، أَجْدَل ، أَبیَض ، أَسْوَد ، إصبَع ، إسلام، إسنام ،  إِصلِیت ، أُسلُوب ، أُخْدُود ، الإِدْرَوْن...

   کمترین حروف اصلی اسم مُتَمَکِّن (مُعْرَب) ، سه حرف است از اسمهای معربی که کمتر از سه حرف داشته باشند، بی گمان ، حرفی حذف شده است. بر همین بنیاد است که گفته اند اصل اسمهای: "یَد" ، "دَم" و "أَخ" ، "یَدَی"، "دَمَو" و " أَخَو" بوده است.

ب) اسمهای رباعی مجرد و وزنهای آن:   رباعی مجرد دارای پنج وزن مشهور است.

1- فَعْلَلَ : جَعْفَرَ ، سَهْلَبْ             2- فُعْلُل : بُرْثُن ، کُنْدُر             3- فِعْلِل : زِبْرِج ، حِفْرِد

4-  فِعَلّ: قِمَطْر، فِطَحْل            5- فِعْلَل : دِرْهَم ، قِلْعَم

وزنهای رباعی مزید ، به فراوانی وزنهای ثلاثی مزید نیست، ولی با این همه ، وزنهای آن ، کم نیست.

چند نمونه از وزنهای رباعی مزید :

فَدَوْکَس ، بر وزن    " فَعَوْلَل "  .           عُنْقُوْد ، بر  وزن    " فُعْلُوْل " .    بَلَهْوَر ، بر  وزن    " فَعَلْوَل " .   

زَوَجُوْن، بر وزن   "  فَعَلُوْل " .                 فِردَوْس ،  بر  وزن " فِعْلَوْل " .

ج : اسم  خُماسی مُجَرّد و وزنهای آن :    اسم خماسی در چهار وزن زیر،آمده است :

سَفَرْجَل ، شَمَرْدَل ، بر وزن " فَعَلَّلٌ ".               قِرْطَعب ، جِرْدَحل ، بر وزن "فِعلَلٌّ".           

جَحْمَرِش ، قَهْبَلِسٌ ، بروزن  "فَعْلَلِلٌ "             . خُزَعْبِلٌ ، قُذَعمِلٌ، بر وزن " فُعَلِّلٌ"

·   این وزن، در معنی اسمی نیامده و تنها در معنی صفات به کار رفته است

 

وزنهای اسمهای خماسی مزید اندک است :

سَلْسَبِیل ، عَنْدَلِیب ،بر وزن  " فَعْلَلِیل ".   خُزَعْبِیل ، قُذَعْمِیل ،بر وزن " فُعَلِّیل ”.   عَضْرَفُوط ، قَرْطَبُوس ، بر وزن " فَعْلْلُول”.

برای سهولت در تشخیص نوع اسم باید گفت که میزان سنجش اسم، همان« ف ع ل» است که به کمک این قالب وزن وحروف اصلی و زاید اسماء شناخته می شود که با این شیوه نیازی به حفظ کردن تمام وزنها نیست.

سَلاسِل¬  فَعالل ¬ رباعی مزید                       إنسان ¬ إفعال  ¬  ثلاثی مزید

زُنْبوُر ¬ فُعْلُول  ¬ رباعی مزید                      قَرْطَبُوس ¬  فَعْلَلُول ¬ خماسی مزید

·   تکرار لام الفعل جزء حروف اصلی محسوب می شود. مانند:  خُزَعبِل ¬ فُعَلِّل که لام الفعل سه بار تکرار شد و جزء حروف اصلی است بنابراین این اسم خماسی مجرد است، یا شَهْرَب ¬ فَعْلَل، لام الفعل دو بار تکرار شد پس این اسم رباعی مجرد است.

3- تقسیم دیگر برای اسم:     - متصرف     - غیر متصرف

اسم متصرف: اسمی است که در شکلهای مثنی ، جمع ، مُصغَّر، منسوب و ... به کار می رود: کتاب، کتابان ، کُتُب ، کُتَیِّب ، کتابِیّ.

اسم غیرمتصرف:  اسمی است که همواره در یک شکل به کار رود:  اِذ، إذا ، مَن ، مَا

4- تقسیم اسم، متصرف:     - جامد        - مشتق

جامد     - مصدری:             (ریشه فعلی داشته باشد) مانند: قِراءَة، جلوس، کتاب و....

جامد     - غیر مصدری :      (ریشه فعلی نداشته باشد)   مانند: رَجُل ، دِرهَم

مشتق : اسمی است که از فعل گرفته شده باشد. مانند : عالم، شریف، أفضَل

  مصدر مجرد دو نوع است:     1- ثلاثی مجرد                           2- رباعی مجرد

1- ثلاثی مجرد: عَدْل ، نَصْر، قَوْل

·         به جز مصدر  ثلاثی مجرد که دارای وزنهای گوناگون و بسیار است، همه مصادر دیگر، قیاسی هستند.

مصادر ثلاثی مجرد:             چنانکه یاد شد، مصادر افعال ثلاثی مجرد، دارای وزنهای بسیار است.   در زیر تعدادی از آنها دیده می شود.

« نَصْر، عِلْم، شُغل، رَحمَة، نِشْدَة، قُدْرَة، دَعْوَی، ذِکْری، بُشری، لَیّان، حِرمان، غُفران، خَفَقَان، طَلَب ، خَنِق ، صِغَر، هُدًی ، غَلَبَة، سَرِقَة،  ذَهاب، إیاب،  سُعَال، زَهادَة ، دِرایة ....»

·         برخی از مصادر ثلاثی مجرد بر وزن "مفعول" و تعدادی نیز بر وزن "فاعِلَة"  آمده است.

« مَیْسُور(آسانی) مَعْسُور (دشواری)             عافِیة   عاقِبَة»

   - بیشتر وزن های مصادر پیشین سماعی هستند. ولی از آن میان،  وزن های زیر را می توان به قیاس به کار برد .

 « فِعَالَة، فَعَلان، فُعَال، فَعِیل، فُعْلَة، فِعال، فُعُولَة، فَعَالَة، فَعَل، فَعْل »

1- هر گاه مصدر به معنی حرفه و شغل باشد بر وزن " فِعالَة" خواهد بود:      زِراعَة ، تِجارة ، حِیاکة ( بافتن ).

2- در صورتی که به معنی پریشانی و نا آرامی باشد، وزن آن "فَعَلَان" خواهد بود:    مانند: غَلَیان، دَوَران، جَوَلان و خَفَقَان.

3- مصدری که در معنی صوت و آهنگ به کار رود، بر وزن "فُعال"  یا " فَعِیل”  خواهد بود. مانند: نُعاب ، صُراخ، طَنین و صَهِیل.

4- چنانچه به رنگی دلالت کند، بروزن"فُعْلَة" خواهد آمد. مانند: حُمْرَة ، زُرْقَة.

5- در صورتی که دارای معنی امتناع و نپذیرفتن باشد، بر وزن فِعَال  خواهد بود. مانند: نِفَار، إِباء، و جِماح .

6- مصدری که در معنی " درد " آمده باشد،  وزن آن " فُعَال" خواهد بود.  مانند:  زُکام ، و دُوار.

7- چنانچه به معنی راه رفتن باشد، بروزن " فَعیل" می آید.  مانند: رَحِیل ، ذَمِیل  و  رَسِیم.

8- وزن مصدر از فعل ماضی "فَعُلَ" به ضمّ عین ، فُعُولة یا فَعَالَة و یا فَعَل است. مانند: جَزُلَ  جَزَالَةً ، سَهُلَسُهُولَةً و  کَرُمَ  کَرَمَاً .

9- وزن مصدر "فَعِلَ" لازم "فَعَل" است. مانند: فَرِحَ  فَرَحاً  عَطِشَ  عَطَشاً، وَجِعَ  وَجَعاً.

10- مصدر " فَعَلَ " لازم ، بر وزن " فُعُول " آمده است: مانند:  جَلَسَ جُلُوساً  و  حَضَرَ حُضُوراً.

11- وزن مصدر دو فعل "فَعَلَ و فَعِلَ" مُتَعدی ، به ترتیب ، به فتح و کسرعین ، "فَعْل" است: کَسَبَ  کَسْبا،  فَهِمَ  فَهْماً  و  حَمِدَ  حَمْداً.

مصدر های رباعی مجرد:

   فعل رباعی مجرد دارای دو مصدر است:   " فَعْلَلَة" و "فِعْلَال"

·         وزن مصدر دوم، تنها در فعلهای مضاعف رباعی، قیاسی و در غیر مضاعف، سماعی است.   مانند:

   زَلزَلَ  زَلزَلَةً یا زِلزالاً   ،        وَسوَسَ وَسوَسَةً یا وِسْوَاساً   ،             دَحْرَجَ  دَحرَجَةً  یا دِحراجاً   ،        تَرجَمَ  تَرجَمَةً.

مصادر ثلاثی مزید:

أَفعَلَ ¬  إِفعال ( اَکرم – اِکرام )                                  فَعَّل  ¬  تفعیل و تَفعِلَة (کرّمَ – تکریم و تکرِمْة)

فاعل ¬ مفاعَلَة و فِعال (قاتل – مقاتَلة و قِتال )                 تَفَعَّلَ¬  تَفَعُّل  (تَقَدَّمَ – تَقَدُّم )

تَفاعَل¬  تَفاعُل (تشارکَ – تَشارُک)                             إفتَعَل¬  إفتعال (إنتَصَر – إنتِصار)

إنفَعَل ¬ إنفعال  (إنطَلَق – إنطِلاق)                              إفعَلَّ ¬ اِفعِلال  ( إحمَرّ – إحْمِرار)

اِستفعَل¬  استفعال ( إستَلزَم – إستلزام)                          إفعالَّ  ¬ اِفعیلال ( اِحمارّ – اِ حمیرار)

إفعَوعَلَ¬  إفعیعال (إحْدَودَبَ – اِحدِیداب)

مصدرهای رباعی مزید، در سه وزن زیر آمده است:

تَدَحرَجَ    تَدَحرُجاً                  تَفَعلَلَ       تَفَعلُلاً

إحرَنجَمَ   احرِنجَاماً                إِفعَنلَلَ     افِعْنلاَلاً

إِقشَعَرَّ     اقشِعراَراً                إِفعَلَلَّ      افعِلاَّلاً

·     مصدر فعل مجهول، همان مصدر فعل معلوم است، یعنی با دگرگونی شکل فعل از معلوم به مجهول،هیچ تغییری در مصدر آن، روی نمی دهد. مانند :          نُصِرَ نَصراً .            أُنذِرَ  إِنذَراً .             کُرِّمَ  تَکرِیماً .....

مصدر میمی و ساختمان آن: مصدر میمی مصدری است که در معنی با مصدر عادی فرقی ندارد. با افزودن «میم» به آغاز فعل، مصدر میمی به دست می آید. مصدر میمی از فعل ثلاثی مجرد، بروزن "مَفعَل " می آید: مَأَخذ ، مَشْرَب ، مَقْتَل ، مَرْمَی .

·     اگر فعل، مثال واوی و محذوف الفاء، در مضارع باشد، مصدر میمی بر وزن "مَفعِل" خواهد بود.    

                               وَثِق  ¬ یَثِقُ  ¬ مَوْثِق        وَعَد ¬ یَعِدُ  ¬ مَوْعِد

·    وزن مصدر میمی از فعل غیر سه حرفی، وزن اسم مفعول همان فعل است. مانند: مُکتَسَب ، مُستَخرَج

مصدر صناعی یا جعلی: اسمی است با " یاء" مشدّد و نسبت، که به آخر آن ، تاء تانیث پیوسته و دارای معنی مصدری باشد.

عالمیَّة،مَعذوریَّت، أعلَمیَّة، إنسانیَّة، عثمانیَّة، اسنادیَّة، مَصدَریَّة.

·    مصدرجعلی که خود نوعی صفت است، هیچ گاه با موصوف خود، همراه نیست.

اسم مصدر: اسم مصدر اسمی است که معنی مصدر دارد ولی حروف آن در لفظ یا در تقدیر، از حروف فعلش کمتر است .

 مانند:       أَیْسَرَ یُسْراً .                أَعْطَی   عَطَاءً .                    تَکَلَّم   کَلامَاً.

·     واژه های   " یُسر ، عَطَاء ، و کَلام". اسم مصدر فعلهای بالا هستند، نه مصدر آنها. زیرا دو کلمه نخستین، خالی از همزه باب إفعال اند و "کلام " نیز "تاء" تَفَعُّل را ندارد .

مصدر "مَرّة " : اسم مَرّة، مصدریست بر وزن «فَعْلَة» و به معنی یک بار انجام گرفتن فعل، مانند : نَظَرْتُ إِلَیهِ نَظْرَةً ، و أَخَذْتُ أَخْذَةً

مصدر " نَوْع" : اسم نوع ، مصدریست بر وزن «فِعْلَة» نمایانگر هیأت و نوع فعل، مانند : هَجَمَ إِلَیَّ هِجمَةً، و خَبَرتُهُ خِبْرَةَ الحَکیمِ.

·      وزن مَرّة از فعل ثلاثی مجرد ، "فَعْلَة" و وزن نَوع یا هَیأت، " فِعلَة" است . مانند: "ضَرْبَة" و " مِشْیَة.

·      مصدر "مَرّة " و "نوع" از فعل بیش ازسه حرفی، بر وزن مصدر آن فعل ، همراه با تاء تأنیت به کار می رود  

إستَعمَعتُ إستماعةً ، إلتفَتَت إلیَّ إلتفاتَةَ الظَّبی

·         چنانچه مصدر ، خود دارای "تاء" باشد در حالت مرّة و نوع ، باید قالبی را برگزینند که نمایانگر مَرّة یا نوع باشد

رَحِمْتُهُ رَحْمَةً واحِدةً.         تَرجَمَ المُترجِمُ النصّ ترجمْةً قَیِّمةً.

موصوف و صفت :

اسم موصوف : هر اسمی را گویند که انسان، جانور، شئ یا معنایی را با آن بنامند. مانند: احمد، فَرَس، کتاب، إحسان .

صفت: کلمه ای است که معنی موصوف را روشن می گرداند. مانند: فاضل، صغیر، متکبّر، أعلَم

·     همه اسمهای جامد، موصوفند. از میان اسمهای مشتق اسم زمان،  مکان، و اسم آلت موصوف و بقیه صفتند .

·    سه گونه از اسمهای جامد ، ملحق به صفتند:

1-                        اسم منسوب، مانند: بَصْرِیّ ، کُوفِیّ ، نَحْویّ .... .

2-                        اسم جامدی که در معنی مشتق به کار رود مانند: "رَأَیْتُ قائِداً أسداً و حَمَلاً " و "أی شُجاعاً و وَدِیعاً". در این نمونه دو لفظ "أَسَد و حَمَل " به ظاهر جامدند، ولی در معنایی که به کار رفته اند، یعنی شُجاع (دلیر) و وَدِیع (آرام)، مشتقند.

3-                        شمار اندکی از مصدرهای غیر میمی ، به گونه یی سَماعی، به جای صفت می نشینند. مانند: ثِقَة، عَدْل، رِضَیً.

اسمهای مشتق :

1- اسم فاعل     2- اسم مفعول    3- صفت مشبهه   4- صیغه مبالغه   5- اسم تفصیل   6- اسم زمان   7- اسم مکان   8- اسم آلت.

اسم فاعل :

از فعل ثلاثی مجرد بر وزن فاعل می آید:            مانند: ذاهب، ناصِر، واثِق، بائِع، داعٍ (= الدّاعی)

از فعل غیر ثلاثی مجرد بر وزن فعل مضارع معلوم به کار می رود . به جای حرف مضارع میم مضموم می آید و حرف ما قبل آخر پیوسته مکسور است . مانند :   یُحْسِنُ  ¬ مُحْسِن                     یُسَافِرُ  ¬ مُسافِر                   یَسْتَقِیم ¬ مُستَقِیم

·     اسم فاعل از معتل العین (أجوف) در پذیرفتن یا نپذیرفتن اعلال ، تابع فعل مضارع خود است .

یُقیمُ  ¬ مُقیم ،                یَختَارُ  ¬ مختار ،           یُقَوِّمُ  ¬ مُقَوِّم ،                یُداوِمُ  ¬ مُداوِم.

·     در فعل ثلاثی مجرد اجوف، حرف علّه قلب به همزه می شود.     یَبِیعُ  ¬ بائع                      یَقُولُ  ¬ قائل  

    

·     اسم فاعل از فعل ناقص در صورتی که بدون "الـ" و "اضافه" به کار رود ، حرف علّه حذف می شود.

   یَرمِی  ¬ رامٍ (الرّامی )              یَدْعُو  ¬ داعٍ (الداعی )          یَتَقَاضَی  ¬ متقاضٍ (المتقاضِی)

 

اسم مفعول :

   اسم مفعول از فعل مضارع مجهول بنا می گردد، از ثلاثی مجرد بر وزن مفعول و از غیر ثلاثی مجرد، بر وزن مضارع مجهول می آید، بدین گونه که حرف مضارع به "میم" مضموم بدل می گردد.

   یُکْتَبُ ¬ مکتوب                    یُعلَمُ  ¬ معلوم            یُحَارَب  ¬ مُحارَب                 مَسُتَغْفَر ،  مُتَرْجَم.

-          ساختمان اسم مفعول از فعل أَجوَف :

در اسم مفعول از اجوف ، پس از نقل حرکت عین الفعل به حرف پیش از آن ، واو مفعول حذف می گردد . مانند:   "مَصُونٌ" و "مَقُولٌ" که در اصل، "مَصْووُن” و "مَقْوُول" بوده اند. حرکت ضَمّه "واو" به دو حرف "ص”. "ق" نقل و سپس واو دوم حذف گردیده است.

در اجوف یایی ، ضمّه پیش از یاء به مناسبت حرف یاء بدل به کسره می گردد. مانند:  "مَبِیعٌ" و "مَدِینٌ" که در اصل، "مَبْیُوع" و " مَدْیُونٌ " بوده اند. حرکت ضمه به سبب سنگینی آن بر یاء به حرف پیش از آن نقل گردیده وسپس(واو) مفعول به التقاء ساکنین، حذف شده است .

-          ساختمان اسم مفعول از فعل ناقص :

   در اسم مفعول از ناقص یابی، نخست، واو مفعول قلب به یاء و سپس در یاء دوم ، ادغام می گردد. مانند : "مَرِمیٌّ" که در اصل ، "مَرمُویٌ" بوده است. واو ساکن پیش از یاء قلب به یاء و پس از آن ، در یاء ادغام گردید و به صورت "مَرْمُیّ" در آمد. سپس ضمه حرف میم، به مناسبت وجود یاء بدل به کسره گشت و ” مَرْمِیّ " شد .

•         در اسم مفعول از ناقص واوی ، جز ادغام ، کار دیگری انجام نمی گیرد.  مانند: "مَغْزُوٌّ" که در اصل ، " مَغزُووٌ" بوده است .

•     در اسم مفعول از مهموزاللام، بهتر آنست که همزه،  قلب به واو و در واو، ادغام شود. مانند "مَبْدُوٌّ" اصل آن " مَبْدُوءٌ " بوده است.

•      دو صیغه: "فَعُول " و " فَعِیل " در اسم فاعل و مفعول ، مشترکند. گاهی آن دو ساخت، به معنی فاعل و زمانی به معنی مفعول به کار رفته است.  در معنی فاعل. مانند: "صَبُور" و " نَصِیر”.   در معنی مفعول. مانند: " رَسُول " و " جَرِیح ".

•      ساخت اسم مفعول، گاهی در معنی مصدر به کار می رود، مانند:  "مَجلُود" "مَعقُول" ، "مَنقُول " ، "مَخلُوف" ، "مَعسُور" ، "مَجهُول " و " مَیْسُور" که در معنی "جَلْد، عَقْل، نَقْل ، خَلْف ، عُسْر ، جُهْد و یُسْر” آمده اند.

•      گاهی اسم فاعل و مفعول در ظاهر به یک شکل به کار می روند ولی در تقدیر با هم متفاوتند.(مضاعف و اجوف)

اسم فاعل                     اسم مفعول

محابِب                        محابَب  ¬   محابّ (ادغام)

مُختَیِر                         مُختَیَر     ¬ مُختار (اعلال)

مُضطرِر                      مُضطَرَر  ¬ مُضطَرّ (ادغام)

-       ساختهای اسم فاعل و مفعول : هر یک از اسم فاعل و مفعول ، دارای شش صیغه است، سه مذکر و سه مونث.

   صرف اسم فاعل از فعل " نَصَرَ" و " إرتَضَی "

   مذکر:         - ناصِرٌ         ناصِرانِ            ناصِرُونَ               - مُرتَضٍ       مُرتَضِیانِ          مُرتَضُونَ

   مونث:        - ناصِرَةٌ         ناصِرَتانِ           ناصِراتٌ              - مُدْتَضیَةٌ       مُرتَضِیَتانِ         مُرتَضِیَاتٌ

 

صرف اسم مفعول از دو فعل بالا:

مذکر:       مَنصُورٌ          مَنصُورانِ         مَنصُوروُنَ                 مُرتَضیً         مُرتَضَیانِ          مَرتَضَوْنَ

مونث:        مَنصُورةٌ        مَنصُورتانِ         مَنصُوراتٌ                 مُرْتَضَاةٌ         مُرْتَضَتانِ          مُرتَضَیَاتٌ

این ساخت ها برای متکلم، مخاطب و غایب، یکسان به کار برده می شوند.

صفت مشبهه

صفت مشبهه ساختی است که از فعل لازم به دست می آید و نشان دهنده معنی یا صفتی ثابت در موصوف خود است. مانند: "شَرِیف"، " جَبان" و " ذَلُول".

منظور از پایداری و همیشگی صفت در موصوف،  مقید نبودن آن،  به زمانی خاص است. بنابراین هر اسم صفتی که از فعل ثلاثی مجرد مشتق گشته و دارای معنی ثبات باشد، ولی بر وزن اسم فاعل نباشد  بی گمان صفت مشبهه است این خود، نشان روشن و فراگیریست برای صفت مشبهه.

هر ساختی از اسم فاعل و مفعول که از معنی حدوث (نو به نوشدن و ناپایداری) برخوردارنباشد، نیز صفت مشبهه است. مانند: "طاهِرُ القَلبِ " ، " مُعتَدِل القامَةِ" و " مَحمُود المَقاصِدِ".

   صفت مشبهه در ثلاثی مجرد، بیشتر از دو وزن "فَعِل" لازم و " فَعُلَ" آمده است .

از " فَعِلَ " لازم و " فَعُلَ" مانند :

ماضی                    مضارع                صفت مشبهه

فَرِحَ                       یَفرَحُ                         فَرِح

شَبِعَ                        یَشبَعُ                        شَبعَان

کَرُم                        یَکرُمُ                        کریم

جَبُنَ                        یَجبُنُ                       جَبان

بَطُلَ                        یَبطُلُ                        بَطَل

گاهی به ندرت ، از "فَعَلَ" صفت مشبهه بنا می گردد. مانند : " أقطَع " ، " أجذَم" ، " أشیَب " به ترتیب از فعلهای : قَطَعَ   یَقْطَعُ  (در معنی لازم فعل) ، جَذَمَ یَجذِمُ ، شاب یَشیِبُ .

وزن قیاسی صفت مشبهه از فعل ثلاثی مجرد :    هر گاه فعل ثلاثی مجرد، دارای معنی: رنگ، عیب یا زیور باشد، صفت مشبهه آن، به گونه یی قیاسی، بروزن "أَفعَل" و مؤنث آن، بر وزن " فَعلاء" خواهد بود. مانند :

" أَحمَر حَمراء ،   أَسوَد  سَوداء "           ( برای رنگ ).         " أعرَج عَرجاء ،  أَعْوَر    عَوراء"         ( برای عیب).

" أَحوَر حَوْراء  ،  أَتْجل     تَجلاء"         (صفاتی که به منزله زینت طبیعی هستند).

وزن های مشهور صفت مشبهه عبارتند از:       " فَعل: صَعب " ،  " فُعل: صُلْب " ، "فَعَال: جَبان "، "فُعَال: شُجَاع" ، " فَعِیل: شَرِیف" ، " فَعلان: غَضبان" ، "فُعلان: عُریان" ، "فَعِل: خَشِن” و " فَیْعِل:  سَیِّد ".

   وزن " فَیعِل" تنها از فعل اجوف می آید ، مانند قیِّم، مَیِّتْ (از اجوف واوی) که در اصل ("قَیْوِم و مَیْوِت")
 بوده اند و ضَیِّق و طَیِّب (از اجوف یایی) که در اصل "ضَیْیِق" و "طَیْیِب" بوده اند.

صفت مشبهه از فعل بیش از سه حرفی : به طور قیاسی، بر وزن اسم فاعل آن فعل به کارمی رود. مانند: « مُعْتَدِلْ ، مُستَقیم ، مُطمَئِن»

ساخت های صفت مشبهه:      صفت مشبهه نیز(در بیشتر وزن های خود)همچون اسم فاعل، دارای شش صیغه یا ساخت، سه مذکّر و سه مؤنّث است. از همین رو به آن، "صفت مشبهه” یعنی صفتی  همانند اسم فاعل،گفته اند.

یک نمونه از ساخت های صفت مشبهه:

لَطیفٌ          لَطیفانِ              لَطیفونَ                    لَطیفةٌ                لَطیفَتانِ            لَطیفاتٌ

مبالغه در اسم فاعل یا (أوزان مُبالَغه)

وزن های مبالغه،صفاتی هستند به معنی اسم فاعل که نشان دهنده فزونی صفت در موصوفند.       مانند:      "عَلّامة” : دانشمندِ بسیار دانا.        "أَکول” :  خورنده بسیار خور.

اوزان مبالغه، جز در مواردی اندک، از فعل ثلاثی مجرد، ساخته می شوند. مانند دو نمونه بالا.

چند نمونه از وزن های مبالغه،از غیر ثلاثی مجرد:  "مِعطاء، مِتلاف، نَذیر، دَرّاک و مِحْسَان ".  از فعل های: "أَعطَی، أَتْلَفَ، أَنْذَرَ، أَدْرَکَ و أَحْسَنَ" .

نه وزن زیرین، مشهورترین وزنهای مبالغه است و همه آنها،سَماعی هستند.یعنی هر یک از این وزن ها از هر ریشه که آمده باشد، تنها همان را می توان به کار برد و نمی توان هم وزن آن را،به قیاس،از ریشه های دیگر گرفت و به کار برد.

اسم تفضیل یا أفعل تفضیل:

صیغه یا ساختی است که فزونی صفت موجود در موصوف را نسبت به دیگر نشان می دهد و ساخت آن از ثلاثی بر وزن «أَفْعَل» برای مذکر و «فُعلی» برای مؤنث است.        خَلیلٌ أعْلَمُ مِنْ سَعیدٍ .            أفضل- فُضلی،            اَکْبَر- کُبری

شروط ساختن اسم تفضیل:     اسم تفضیل از فعل ثلاثی مجرّد، متصرّف، معلوم و تامّ ، دارای قابلیت تفضیل (برتری دادن چیزی بر چیز یا چیزهای دیگر) که به دور از معانی: رنگ، عیب و  زیور باشد، ساخته می شود.   

از این رو از فعل "کَاتَبَ” اسم تفضیل بنا نمی گردد، زیرا این فعل، دارای بیش از سه حرف است.

نیز از "نِعْمَ"و "بِئْسَ"،نمی توان اسم تفضیل ساخت،چون این دو فعل،جامدند.

و «عُلِمَ» چون مجهول است و «کانَ» ناقص است. و در «فَنِیَ و ماتَ» قابلیت تفضیل نیست و فعل های به ترتیب، دارای معنی رنگ و عیب و زیورند، اسم تفضیل ساخته نمی شود.

از فعل هایی که به معنی رنگ و عیب و زیور باشند ولی صفت مشبهه آنها بر وزن «أفْعَل فَعْلاء» نباشد می توان اسم تفضیل بنا کرد. مانند:«هذا أَقْبَحُ مِنْ ذاک»

چنانچه بخواهند از فعل هایی که دارای شروط کامل برای ساختن أفعل تفضیل نیستند، أفعل تفضیل بنا کنند. مصدر فعل مورد نظر را به حالت منصوب،پس از یکی از الفاظ:  "أَشَدّ ، أَکْبَر ، أَکْثَر ، أَعْظَم " و مانند اینها می آورند. مانند :  

" هُمْ أَشَدُّ إیماناً مِن غَیْرِهم" (از باب ﺇفعال: آمَنَ یؤْمِنُ ایماناً).           " هُوَ أَکْثَرُ احْتِراماً لِأَبَوَیْهِ و أَوْسَعَ ﭐخْتِیاراً مِنْ أَخِیهِ".

" هَذَا أَشدُّ بَیاضاً و أَکْثَرَ حَوَلاً مِن ذَاک‌".                                   " عَیْنُها أَشَدُّ حَوَراً".

چنانچه أفعل التّفضیل بدون "ا لـ" به کار رود، همواره مفرد مذکر خواهد بود، یعنی برای موصوف مفرد، مُثنّی، جمع، مذکّر و مؤنث، در وزن " أفعَل " و همراه با "مِن" حرف جرّ،به کار می رود.   مانند:

مُحَمَّدٌ اَفْضَلُ مِن خالدٍ ،           و هُما اَفضلُ مِن جَعفرٍ ،         و هُم أَفضلُ مِن صَدیقِهِم عَلِیٍّ.              فاطِمهُ أَفضَلُ مِن سُعادَ،

و هُما أَفْضَلُ مِن مَریمَ.            النّساءُ المُتَعَلِّماتُ أَفضْلُ مِن الْجاهِلاتِ.

در صورتی که با "الـ" به کار رود، باید با موصوف خود، مطابقت کند. مانند: 

مُحَمَدٌ الأفضلُ.      عَلیٌ و جَعْفرٌ الأَفْضَلانِ.       "ولاتَهِنُوا ولا تَحزَنُوا و أَنتُمُ ﭐلأَعْلَوْنَ ﺇنْ کُنتُمْ مُؤمِنینَ".

مَریمُ الفُضْلَی.      الطّالِبَتانِ الفُضْلَیانِ.             أَنْتُّنَّ الفُضْلَیاتُ              

دو اسم  زمان و مکان:

اسم زمان،ساختی است که از فعل مشتق گشته و نشان دهنده زمان وقوع فعل است.  مانند: مَطْلَع، "سَلامٌ هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ"یعنی زمان دمیدن سپیده.

اسم مکان ساختی است که جای روی دادن فعل را نشان می دهد.اسم مکان نیز از فعل گرفته می شود. مانند: مَجْلِس، مَطْبَخ، مَغْرِب، "حَتَّی ﺇذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ". یعنی جایگاه غروب شمس.

ساختمان اسم های زمان و مکان: اسم زمان و مکان از فعل ثلاثی مجرد که عین الفعل مضارع آن، مفتوح یا مضموم باشد و همچنین از ثلاثی مجرد معتلّ الآخِر،بر وزن مَفْعَل (به فتح عین) آمده است. مانند:

   لَعِبَ                  یَلْعَبُ                  "مَلْعَب"              کَتَبَ                  یَکْتُبُ                  "مَکْتَب"

   لَها                    یَلهُو                   "مَلْهیً"                           ثَنَی         یَثنِی            "مَثْنیً"

اسم زمان و مکان از فعل ثلاثی مجرد صحیح الاخر که عین الفعل مضارع آن مکسور باشد،نیز از مثال واوی، بر وزن مَفْعِل
(به کسر عین) می آید.   مانند:

   جَلـَسَ                 یَجْلِسُ                "مَجْلِس"            ضَرَبَ                یَضْرِبُ               "مَضْرِب"

   وَعَدَ                  یَعِدُ                   "مَوْعِد"               وَجِلَ                  یَوْجَلُ                "مَوْجَل"

 گاه به ندرت، اسم زمان و مکان از فعلی که عین الفعل مضارع آن،مضموم است، بر وزن "مَفْعِل” (به کسر عین) به کار رفته است. مانند: مَطْلِع ، مَغْرِب ، مَشرِق، مَسْجِد ، مَنْسِک ، مَجْزِر، مَنْبِت، مَسْقِط ، مَرْفِق و مَسْکِن. همه این واژگان را به فتح عین نیز می توان به کار برد.اما کسر عین الفعل در اینها فصیح تر است.

گاه برای نشان دادن فراوانی چیزی در جایی از اسم ها، اسم مکانی بر وزن «مَفْعَلَة» بنا می کنند. مَسْبَعَة، مأسَدَة، مقثأَة (جایی که در آن خربزه و خیار فراوان است)

اسم زمان و مکان، از غیر ثلاثی مجرد، بر وزن اسم مفعول می آید.    مُجتمع، مُستَشْفی.

اسم آلت:

ساختی است به معنی ابزار کار و دو گونه است          1- مشتق                         2- غیر مشتق

اسم آلت مشتق، از فعل ثلاثی مجرّد متعدّی ساخته می شود و سه وزن دارد:

"مِفْعَل"      چون:                 مِبْرَد ، مِبْضَع ، مِرْقَم ، و مِعْبَر 

"مِفْعَلَه"      چون:                 مِلعَقَة، مِشْرَبَة ، مِکْنَسَة ، و مِصْفَاة

"مِفْعال"     چون:                 مِفتاح،مِقراض و مِنشار.   (هیچ یک از وزن های سه گانه قیاسی نیست. )

اسم آلت غیر مشتق: در وزن های گوناگون آمده است و دارای ضابطه یی نیست.   مانند: فَأس، جَرَس،  قدّوم(تیشه)،  سِکِّین(کارد)،  ساطُور،  ناقُور

اسم از لحاظ حرف آخر:

1- صحیح الآخر:  الرجل، القلم، الکتاب              2- شبه صحیح الآخر: حرف آخر، واو یا «یاء» ما قبل ساکن: دَلْو، ظَبْی

3-اسم مقصور: آخر آن، حرف الف ثابت باشد، عصا، فَتَی، مَوتَی    

4-اسم ممدود: مختوم به همزه که پیش از آن الف زاید باشد: اعطاء، بیضاء، خضراء

5-اسم منقوص: آخر آن «یاء» و پیش از آن «یاء» کسره باشد. الداعِی، الکافِی، الراضِی

اسم مقصور قیاسی:

اسم مقصور از فعل ناقص در چند مورد قیاسی است از جمله:

1-                        در وزن "أَفْعَل” که دارای معنی: رنگ: عیب، زیور یا تفضیل باشد .  مانند: أحْوَی،   أعْمَی،   أَدْنَی،   أقْصَی

2-                        مصدر فعل لازم که بر وزن "فَعِلَ” به کسر عین باشد. مصدر این فعل، اغلب به صورت مقصور به کار رفته است. مانند: جَوِیَ  " جَویً"    ،   رَضِیَ " رِضاً " ، غَنِیَ  " غِنَیً".

3-                        در مصدر میمی، اسم زمان، اسم مکان و اسم مفعول از فعل بیش از سه حرفی، مانند: المُرْتَضَی، المَرْمَی، و المَحْیا  (... وَ مَحْیایَ وَ مَمَاتِی ْلِلَّهِ ربِّ العَالَمینَ).

4-                                در جمع اسمی که بر وزن " فُعْلَة" به ضم "فاء" و سکون عین باشد، جمع آن، بر وزن "فُعَل” به ضم "فاء" و فتح عین است. مانند:عُرْوَة   "عُری" ،  مُدْیَة  "مُدًی"  ،  دُمْیَة  " دُمًی".

5-                                       مؤنث أفْعَل التَّفضیل: چه از معتل و چه از غیر معتل، مانند:       أحْسَن "حُسنی"     أَفْضَل  "فُضلَی"     أَدنَی " دُنیَا"                     أَقصَی "قُصْوَی".

چنانچه اسم مقصور با تنوین به کار رود «الف» آن در گفتن از میان می رود ولی در نوشتن بجا می ماند.    مانند: فَتًی، هُدًی

هرگاه اسم منقوص با تنوین به کار رود «یاء»آن در حالت رفعی و جری از میان می رود ولی در حالت نصبی باقی می ماند.  ...لِکُلِّ قومٍ هادٍ (رفعی)          ..... وَ مَنْ یُضْلِل اللهُ فَمَا لَهُ مِن هادٍ (جری)        کَفَی بربِّکَ هادیاً....( نصبی)

اسم ممدود قیاسی:

اسم ممدود از ناقص، نیز در چند مورد، قیاسی است، از جمله:

1- در مصدر فعل مزیدی که در آغاز آن، همزة زاید آمده باشد. مانند:       آتَی " ﺇیتاءً"                 أَعْطَی " ﺇعْطاءً”

                  ﺇنْجَلَی " ﺇ نْجِلاءً”                                    ﺇقْتَضَی " ﺇ قتضاءً”                            اسْتَقْصَی" ﺇ سْتِقْصاءً”

2- در مصدر " فَعَلَ یَفْعُلُ " به فتح عین ماضی و ضمّ عین مضارع، در صورتی که دارای معنی صوت باشد.مانند:  رَغَا البعیرُ رُغاءً .

3- در صیغه های مبالغه که بر وزن " فَعّال" و "مِفْعال" باشند. مانند: " عَدّاءً "  و " مِعْطاء ".

4- در مصدر باب مفاعلَه که بر وزن " فِعال "باشد. مانند: مارَی " مِراءً "       نَادَی " نِداءً "،    رَامَی "رِماءً ".

5- در مصدرهایی که بر وزن " تَفْعال" یا "تِفْعال" به فتح یا به کسر "تاء" آمده باشند. مانند: عَدَا " تَعْداءً ” ، مَشَی " تِمْشاءً ".

6- در مؤنث أفعل وصفی (نه تفضیل)    أحْمَر " حَمْراء"    أبْیَض " بیضاء"    أحْوَی " حَوّاء"

مثنی و احکام آن:

مثنی اسم مفردی است که با افزودن " انِ "یا " ینِ " به آخر آن، به جای دو اسم مفرد که در لفظ و معنی یکسان هستند، می نشیند. مانند: " هذانِ رَجُلانِ" ، "ﺇشْتَریتُ کتابَیْنِ" .

حرف پیش از نشانه های مثنی (ان- ین)، همواره مفتوح و نون آخر مثنی پیوسته مکسور است.

الفاظ ملحق به مثنی:

واژگان: " ﺇثْنانِ،  ﺇثْنَتانِ،  ثِنتانِ "، "کِلَا و کِلْتا" ( در صورتی که با ضمیر مثنی همراه باشند).

 " أبَوانِ" ، " قَمَرانِ"  همچنین هر اسمی که در شکل مثنی، نام قرار گیرد. مانند: ”  حَسَنَیْنِ و مُحمّدینِ" ، ملحق به مثنی هستند.

·   اعراب همه اسم های ملحق به مثنی، مانند خود مثنی است.

مثنای مقصور:

در مثنای اسم مقصور سه حرفی، الف مقصور به آن حرفی که از آن، تغییر شکل یافته است، برمی گردد. اگر اصل آن، واو بوده، به صورت واو و اگر یاء بوده است، به صورت یاء در می آید. مانند:         عَصَا  "عَصَوانِ "                         فَتَی  " فَتَیانِ" .

در مثنای مقصور بیش از سه حرفی، الف به یاء قلب می گردد.  در اصل، چه یاء و چه واو بوده باشد.

مانند:        المُرْتَجَی، المُعْطَی، المُسْتَرضَی      که مثنای آنها      "المُرْتَجِیانِ،  المُعْطَیانِ،  المُستَرضَیانِ"    است.

مثنای ممدود:

الف) چنانچه همزة اسم ممدود، اصلی باشد، در مثنی به حال خود می ماند. مانند : قُرّاء " قُرّاآنِ"   ،           وُضّاء " وُضّاآن" .

ب) ولی اگر همزة زاید تأنیث باشد، به واو قلب می گردد.مانند:          حَسْناء  "حَسْنَاوان" ،  صَحراء "صَحراوان " ،   حَمراء "حَمراوان ”

ج) در صورتی که همزه ممدود، از واو یا " یاء" قلب شده باشد،در مثنی می توان آن را به دو صورت به کار برد:

1. همزه را به حال خود نگاه داشت.    مانند:       دُعاء " دُعاآنِ"                  کِسَاء " کِساآنِ"

2- همزه را قلب واو کرد.   مانند:         دُعاء " دُعاوان"                کِساء " کساوان"

·   یاء حذف شده اسم منقوص، در مثنی باز می گردد. مانند: هادٍ و مُهتدٍ که مثنای آنها "هادیان و مُهتدِیان" می شود.

·   مثنای اسم های "أب و أخ" ، "أبوان و أخوان" می شود. یعنی حرف حذف شده باز می گردد.

·   " یَدْ " و " فَمْ " مستثناست و " یدان" و " فمان " می شود.

·   اگر به جای لام الفعل حذف شده حرف دیگری بیاید اسم با همان حرف مثنی می شود.

سنته " سنتان "   اسم " اسمان "        ﺇبن  "  ﺇبنان  "      اصل این سه لفظ (" سَنَو ، سَمَو و بَنَو") بوده است.

   جمع و احکام آن:

جمع بر سه گونه است:    -  جمع مذکر سالم    -  جمع مؤنّث سالم    - جمع مکسَّر.

جمع مذکر سالم:

آن است که در ساختمان مفرد آن، هیچ تغییری پدید نیاید، " ونَ " در حالت رفعی و " ینَ " ، در حالت نصبی و جری به آخر آن، افزوده شود. مانند:         مُؤمِن، حَسَن، مُحَمَّد، "مؤمِنینَ، حَسنِینَ، مُحَمَّدِینَ" در دوحالت نصبی و جری

·   جمع مذکر سالم از اسمهای: مقصور منقوص و ممدود، از این قاعده  بیرون است.   بدین معنی که در جمع اسم مقصور، الف آخر آن، حذف می گردد و پیش از واو و یاء جمع، فتحه به جای می ماند تا نشان دهد که الف اسم مقصورحذف شده است.

مانند:  مُصْطَفی که جمع آن، " مُصْطَفَونَ و مُصْطَفَیْنَ " می شود.

·   در اسم منقوص، یاء آن،حذف می گردد و به مناسبت واو و یاء مذکر سالم، حرف پیش از واو، مضموم و حرف پیش از یاء مکسور می  گردد.  مانند: القاضِی و هادٍ که جمع آنها " القَاضونَ، القاضینَ  و هادُون، هادِینَ" می گردد.

·   قاعدة اسم ممدود در جمع مذکر سالم، همان قاعده مثنای ممدود است.

یعن از فعل بیش ازسه حرفی، بر وزن مصدر آن فعل ، همراه با تاء تأنیت به کار می رودچنانچه اسم مقصور با تنوین به کار رود ی چنانچه همزه آخر آن،اصلی باشد، بی هیچ تغییری، نشانه های جمع مذکر سالم (و- ن، ین)، به آخر آن، افزوده می شود. مانند: قُرّاء " قُرّاؤون، قُرّائِینَ ".

در همزة زاید تَأنیث.  مانند:  زکریاء ” زَکَرِیّاوُون" (اسم علم مذکر) می شود.

در همزه یی که از یاء، یا واو، بدل گشته است. مانند:غِطاء و رَجاء (اسم های علم ذکر)، جمع آنها  "غِطاوُون،  غِطاؤون   ،  رَجاوُون،  رَجاؤون"  است.

شروط جمع مذکر سالم:

اسمهای علمِ مذکرِ عاقل و صفات مذکر عاقل، با این شیوه، جمع بسته می شوند.  مانند:  عَلِیّ ، مُعَلِّم     "عَلِیُّونَ ، مُعَلِّمُونَ"  .

•   به شرط آن که اسم علم، به دور از تاء تأنیث و ترکیب باشد، یعنی اسمی مانند: مُعاویة، طَلْحة و سِیبَوَیه و عَبدُالله نباشد.

•   صفت مذکر عاقل نیز باید خود، تاء تأنیث نداشته باشد، ولی مؤنث آن، دارای تاء تأنیث باشد. یعنی صفت هایی چون: مُعَلّم ، فَاضِل ، مُقْتَدِر ، شَریف و خَشِن .... که به شکل جمع مذکر سالم در می آیند، یابد همین گونه بی تاء تأنیث باشند، ولی لفظ مؤنث آنها یعنی: مُعَلِّمة ، فاضِلَة، مُقْتَدِرَة ، شَریفَة، و خَشِنَة .... باید همین گونه با تاء تأنیث، به کار روند.

•   نیز صفت مذکر، نباید از باب "أفْعَل فَعلاء" چون: أَسْمَر سَمْراء  باشد. همچنین از باب " فَعْلان فَعْلَی" چون: عَطْشان عَطْشَی و نیز از صفاتی چون: بَتُوُل و جَرِیح که شکل مذکر و مؤنث آنها یکسانست، نباشد.

•   ولی أَفعل التَّفضیل که مؤنّث آن، بَر وزن " فُعْلَی" به ضم فاء است، به شیوه جمع مذکر سالم جمع بسته می شود، مانند: أحسَن  "أحْسَنونَ، أحْسَنینَ"  و  "أعْلی و  أعلُونَ  و  أعْلِینَ".

•   اسم منصوب را نیز همچون صفات به شمار آورده و مانند صفت مذکرعاقل، با واو نون یا "یاء" و نون، جمع بسته اند. مانند: ﺇیرانیٌّ ، جُنْدِیٌّ  " ﺇیرانِیوُّنَ ، جُنْدِیُّونَ "

•   بر پایه آنچه گفته شد، اسم هایی چون:  رَجُل و غُلام ، مَریَم و عاقِر، دَاحِس و فِضِّیّ را نیز نمی توان به شیوه جمع مذکر سالم، جمع بست. زیرا ”رَجُل و غُلام" نه علم اند و نه صفت،" مریم" مؤنث است و "عاقِر" صفت مؤنث. ” داحِس" علم است برای اسب و فِضِّیّ، صفت برای انگشتری، که هر دو از " عقل" بی بهره اند.

اسم های ملحق به جمع مذکر سالم:

در زبان عربی شماری از اسم ها دیده می شوند که در اعراب،مانند جمع مذکر سالم اند ولی همه شرطهای آن را ندارند.آنها عبارتند از: " أُولو ، عالَمونَ ، أَهْلُونَ ،‌عِلِّیُّونَ ، أَرَضونَ ، بَنونَ ، عِشْرونَ تا تِسْعونَ ، سِنونَ و باب سِنونَ"، همچنین اسمی که به صورت جمع، برای کسی نام نهند. مانند: " عابِدون " .

•   منظور از باب سِنون اسم هایی است که ساختمان آنها مانند ساختمان مفرد سِنون (سَنَة) دارای سه حرف باشد، لام الفعل آن حذف شده و به جای آن، تاء تأنیثی آورده باشند.   مانند:   " عِضِینَ ، عِضوُنَ ، عِزِینَ ، عِزونَ ، ثُبِینَ ، ثُبُونَ، مِئِینَ ، مِئونَ ، کُرِینَ ، کُرُونَ ، ظُبِینَ ، ظُبونَ " و مفرد آنها:" عِضَه ، عِزَة ، ثُبَة ، مِئَة ، کُرَة و ظُبَة " است.

•   همه اسامی شبه جمع، در حالت رفعی با واو و نون و در حالت نصبی و جرّی، با یاء و نون به کار می روند.

جمع مؤنث سالم:

   قاعدة کلی در جمع مونث سالم آن است که "الف و تاء کشیده" یی به آخر مفرد، افزوده شود، بی آنکه در ساختمان اسم مفرد، تغییری روی دهد. مانند:          مَرْیَم " مَرْیَمات"                زَینب " زَینَبات" .

•   بر پایه این تعریف واژگانی چون "قُضاة ،هُداة و رُماه" جمع مکسرند و همچنین کلماتی چون: ” أبیات، أوقات، أشتات، جمع مکسرند زیرا حرف تاء در آنها اصلی است".

•   سه دسته از اسم هایی که به شیوه جمع مؤنث با " الف و تاء" جمع بسته می شوند از قاعده یاد شده بیرون اند.

1-اسم هایی که دارای تاء تأنیث اند، تاء آنها حذف می شود.  مانند:    عالِمَه "عالِمات"    ،           کَریمَه  " کَرِیمات"

2- در اسم های مختوم به الف مقصوره و ممدودة تأنیث که با الف و تاء جمع بسته می شوند، همان حالت مثنای این الفاظ، به کار بسته می شود.  مانند:          فُضْلی " فُضْلَیات” ذِکْری ” ذِکْرَیات” صَحراء ”صَحْراَواَت” عَذراء” عَذْراَواَت" .

3- در اسم ثلاثی موصوف که فاء الفعلش مفتوح و عین الفعل آن، حرف صحیح و ساکن باشد،سکون عین، به فتحه بدل می گردد.   مانند: ظبْیَة " ظَبَیات،   نَفْحَه  " نَفَحات " ،   جَمْرَة   "جَمَرات”.

در صورتی که عین الفعل، حرف غیر صحیح باشد.  مانند: " بَیْضَه، زَوْجَه و جَوْزَه". یا عین الفعل، متحرک باشد، مانند:   " شَجَرَه" در جمع با الف و تاء، به حال خود، باقی خواهد ماند. جمع اسم های یاد شده، چنین است: مانند:  " بَیْضات، زَوْجاَت، جَوْزات و شَجَرات".

ولی در عین الفعل اسم هایی مانند:    "خُطْوَه و کِسْرَه" که فاءالفعل مضموم یا مکسور است.    سه حالت: سکون، فتح و ﺇبتاع (تبعیت کردن از حرکت فاءالفعل) جایز است. یعنی در جمع آنها، می توان گفت:   "خُطْوات، خُطَوات، خُطُوات، کِسْرات ، کِسَرات ، کِسِرات."

اما در جمع صفات مؤنث که دارای "تاء" باشند، پس از حذف تاء تانیث، بی آنکه در ریخت مفرد، تغییری پدید آید، به آخر آن ”ات" می افزایند.   مانند:         ضَخْمَه "ضَخْمات"              ، شَریفَه " شَریفات " ، حُلْوَه "حُلوات"، حَسَنَه "حَسَنات " ،  خَشِنَه "خَشِنات ".

اسم هایی که شکل جمع مؤنث سالم می پذیرند:

1-                        اسمهای علم مؤنث.   مانند:   زَینَب "زَینَبات " ، فاطِمه "فاطِمات ”  ، سُکَینه "سُکَینات"، مَریم "مَریَمات”.

2-                        اسم هایی که دارای نشانة تأنیث باشند.   مانند:  

جَمیله "جَمِیلات”                  ،           مُدَرِّسَه "مُدَرِّسات "                 صَحراء "صَحْراواَت "             ،           عَذراء "عَذْراوات    کُبْری " کُبْرَیات "                ،           حُبْلَی "حُبْلَیات "                        شَجَرَه  "شَجَرات "                ،            ثَمَرَه " ثَمَرات ".

اسمهای زیر از قاعده جمع اسم های تاء تأنیث، بیرون اند:           "ﺇمْرَأة ، شَاة، أُمَّة ،  اَمّة،  شَفَه ، مِلّه".

جمع آنها به ترتیب چنین است:            " نِساء ،  شَاء و شِیَاه ،  ﺇمّاء ،  أُمّم  ، شِفاه ،  مِلّل".

نیز این اسمها، از قاعده جمع اسمهای مختوم به الف تأنیث، بیرون اند:

"فَعْلاء" مؤنث  أفْعَل، "فَعْلَی" مؤنث فَعْلان .    مانند:" أَبْیَض بَیضاء و عَطشان عَطْشَی".

اینها شکل جمع مؤنث سالم، به خود نمی پذیرند، همان گونه که مذکرشان (أفْعَل و فَعْلان) نیز به شکل جمع مذکر سالم، در نمی آیند.

3-                        مصدر بیش از سه حرفی، مانند:   ﺇحسان "ﺇحْسانات" ، تَعْریف "تَعْریفات" ، ﺇنتِظام "ﺇنْتِظامات"

4-                        مُصَغَّر یا صفت مذکر غیرعاقل. مانند: دُرَیْهِم " دُرَیْهِمات" ،  کُتَیِّب " کُتَیِّبات” ،          جَبَلُ شاهِقٌ "جِبالٌ شاهِقاتٌ "،   یَوْمٌ مَعْدودٌ  " ،  أیّامٌ مَعْدوداتٌ ".

5-                        اسم های غیر عاقل که با "ﺇبن" و " ذُو" آغاز گردند. مانند : ﺇبن آوَی و ذُوالقِعْده که جمع آنها ” بَنات آوَی و ذَواتُ القِعْدَه" است.

•   به جز آنچه یاد شد هر اسمی که در قالب جمع مؤنث سالم به کار رود،سماعی است.  

مانند: "سَماوات،  اُمَّهات، اُمّات، سِجِلّات، ثَیِّبات، ﺇصطَبْلات، بُیوتات، رِجالات، دِیارات ..." در جمع " سَمَاء،  أُمّ ، سِجِلّ،  ثَیِّب، ﺇصْطَبل، بُیوت، رَجُل،  دَار " .

الفاظ ملحق به جمع مؤنث سالم:

این الفاظ را که در شکل و ﺇعراب، چون جمع مؤنث سالم ولی دارای شروط آن نیستند،  ملحق به جمع مؤنث سالم دانسته اند: " بَنَات  أَخَوات ، أُولات" همچنین جمع مؤنث که نام یک تن یا یک چیز باشد.   مانند:        "بَرَکات ، عَرَفات ،  أَذْرِعات"

جمع مکسر:

جمعی است که ساختمان مفرد آن دگرگون شده است. مانند:   کُتُب ، فُضَلاء ، کُتّاب ، کَتَائِب.

تغییر ساختمان مفرد در جمع مکسر از چند راه  پدید می آید:

1-                        افزودن یک حرف یا بیشتر بر حروف اصلی.   مانند: سِهام ، أَقْلام ، در جمع " سَهْم و قَلَم”

2-                        با کاستن از حروف مفرد، مانند: رُسُل و کُتُب ، در جمع  "رَسُول و کِتاب"

3-                        با تغییر حرکات مفرد. مانند : أُسْدُ، در جمع " أَسَد"

جمع مکسر بر دو گونه است:

1- جمع قِلّة آن است که از سه تا ده را فرا بگیرد. یعنی برای بیان عدد کم به کار رود.    مانند: أَحْمال

2- جمع کَثرة ، سه و بیش از آن را بی هیچ محدودیتی، در برمی گیرد.  مانند:  قُلُوب.

جمع قِلّة دارای چهار وزن  زیر است:

1- " أفْعُل " مانند: " أَنْفُس،  أَذْرُع،  أَکُفّ ،  أَوْجُه"    جمع:     " نَفْس،  ذِراع،   کَفّ،    وَجْه"

2- " أَفْعال " مانند: " أَجداد، أَثواب، أَجْمال، أکْباد، أَعْناق و أقفال".    جمع:       " جَدّ،  ثَوْب، جَمَل،  کَبِد،  عُنُق  و قُفل " .

3- "أفْعِلَة” مانند : " أعْمِدَة، أطْعِمَة، أشْرِبَة، أغْذِیَة، أرْغِفَة، أزِمَّة ".   جمع:   " عِماد، طَعام، شَراب ، غِذاء ، رَغیف ، و زِمام ".

4- "فِعْلَة" مانند : " فِتْیَة ، صِبْیَة ، غِلْمَة ، غِ‍ْزلَة ، جِلَّة ، سِفْلَة" .     جمع:          " فَتَی ، صَبِّی ، غُلام ،غَزال ، جَلیل ، سافِل ".

"جمع کَثْرة" از جمع مکسر، دارای شانزده وزن است: 

1- وزن " فُعْل" و این وزن جمع صفت مُشبهه بر وزن" أَفْعَل فَعْلاء " است.   مانند: أحْمَر یا حَمْراء "حُمْر، "أحْوَر حَوْراء" حُور، " أَسْوَد  سَوْداء "سُود" و أبْیَض بَیْضاء "بِیض" .

•   در صورتی که عین الفعل "یاء" باشد حرف اول کلمه در جمع،  کسره می گیرد،  مانند بِیض.

2- " فُعُل" چون "کُتُب و صُبُر" : این جمع، بیشتر برای دو وزن ازاسمهای مفرد آمده است: برای " فَعُول" به معنی فاعِل. مانند: "صُبُر و غُیُر  در جمع: صَبُور و غَیُور. و نیر برای اسم چهار حرفی صحیح الاخر که دارای تاء تانیث نباشد و حرف پیش از آخر آن، حرف مدّ باشد. مانند: کِتاب، عِناقْ، ذِراع، عَمُود ، قَضِیب و سَرِیر که جمع آنها: "کُتُب،  عُنُق، ذُرُع، عُمُد، قُضُب و سُرُر" است .

3- " فُعَل"، این وزن، بیشتر برای اسم مفردی که بر وزن "فُعْلة" باشد، آمده است. مانند: "غُرَفَ و حُجَج، نُوَب و مُدًی"، در جمع: غُرْفَة، حُجَّة،  نُوبَة و مُدْیه. و نیر در جمع صفتی به وزن" فُعْلَی "مؤنث" أفْعَل" باشد . مانند:  " کُبْرَی " کُبَر" ،  صُغْرَی " صُغَر".

4- "فِعَل" وزن جمع اسمی است که بر وزن " فِعْلَة" به کسر فاء باشد، مانند: قِطْعَة " قِطَع"، حِجَّة " حِجَج "، لِحْیَة " لِحیً" .

•   گاه به ندرت، اسمی بر وزن " فَعْلَة" به فتح فاء نیز، به وزن" فِعَل" جمع بسته می شود. مانند: قَصْعَة " قِصَع".

5- " فُعَلَة"  بیشتر، برای صفت مُعتل اللام برای مذکر عاقل که بر وزن "فاعِل" باشد آمده است. مانند: هادٍ "هُدَاة" ، قاضٍ "قُضَاة " ، غازٍ  "غُزَاة" ،  رامٍ "رُمَاة".

•   اصل"هُدَاة" و "هُدَیَة"  بوده و همچنین است وزن دیگر جمع های بالا.

6- " فَعَلَة" و این وزن، اغلب جمع صفت صحیح الاخر برای مذکر عاقل بر وزن " فاعِل " است. مانند: ساحِر " سَحَرَة "، طالِب " طَلَبَة"،  قاتِل  "قَتَلة"، سافِر "سَفَرة "، بارٌّ " بَرَرَهَ" ، بائِعٌ  " باعَة" ، خائنٌ  "خَاَنة " .

7- " فَعْلَی " بیشتر برای صفتی بر وزن "فَعیل" است که دارای یکی از معانی " از میان رفتن، آسیب، درد، بیماری و گرفتاری باشد. مانند: قَتیِل  "قَتْلَی" ، جَرِیح  " جَرْحَی" ، شَیِت " شَتَّی" زَمینْ " زَمْنَی"  و أَسِیر  "أسْرَی.

8 - " فِعَلَة "،مفرد این جمع، بیشتر اسم ثلاثی الآخر است که بر وزن "فُعْل" به ضم فاء باشد. مانند: "دِرَجَة و دِبَبة"  درجمع:  دُرْج و دُبّ. گاه اسمی بروزن " فِعْل " به کسر فاء نیز بر این وزن، جمع بسته می شود.  مانند:   قِرْد "قِرَدَة".

9- " فُعَّل"، مفرد این جمع، اغلب صحیح اللامی است بروزن " فاعِل یا فاعِلَة ".   مانند:   "رُکَّع، سُجَّد، طُلّب، صُوَّم، نُوَّم"  در جمع:   راکِع، ساجِد، طالِب، صائِم، ونائِم.

10- " فُعّال"، وزن جمعی است برای صفت صحیح الآخر بر وزن "فاعِل”.   مانند: عُذّال، طُلاّب، کُتّاب، نُوّاب و نُظّار" در جمع: عاذِل، کاتب ، نائِب،  و ناظِر.

•   گاه به ندرت، جمع " فاعِل" از معتل اللام نیز بر این وزن آمده است.  مانند: " غُزّاء" در جمع "غازٍ"   از "غزَاَ     یَغْزُو".

11- "فِعال"، این وزن، جمع اسم های بسیاری با وزن های گونه گون است. مانند: " کِعاب، ثِیاب، ضِخام، صِعاب، ضِیاع، جِمال، جِبال، رِقاب، ثِمار، ذِئاب، ظِلال درجمع واژگان:    کَعْبْ، ثَوْب، ضَخْم، صَعْب، ضَیْعَة، جَمَل، جَبَل، رَقَبَةُ، ثَمَرة، ذِئب، ظِلّ

12- "فُعُول" ، این جمع بیشتر برای وزن های: " فَعِل، فَعْل، فِعْل، فُعْل" و گاه نیز برای وزن "فَعَل" به کار رفته است. مانند:  کُبُود، لُیُوث، فُیُول، جُنُود وشُجُون”.  درجمع واژگان:  کَبِد،  لَیْث،  فِیل،  جُنْد،  شَجَن.

13-"فِعْلان"، این جمع، بیشتر برای چهار وزن زیر آمده است:1- فُعال   2- فُعَل  3- فُعْل (در صورتی که عین الفعل آن، واو باشد)    4- فَعْل (در صورتی که حرف دوم آن ،الف باشد) "غِربان، جِرْذان، حِیتان، وجِیران" در جمع واژگان: غُرَاب، جُرَذ،  حُوت و جَار.

•   گاه نیز "فِعْلان"، جمع اسم هایی، نه بر وزنهای بالا، قرار می گیرد. مانند:  "صِنْوان و حِیطان " در جمع: " صِنو  و حائِط ".

14-"فُعْلان " مانند: " قُضْبان، حُمْلان، خُشْبان، بُطْنان ". در جمع واژگان: " قَضِیب ، حَمَل ، خَشَب و بَطْن ".

15-"فُعَلا"، این وزن جمع، برای دو گونه صفت به کار می رود:

1.برای وزن "فَعِیل" به معنی "فاعِل" که صحیح الآخرو برای مذکر عاقل باشد.  مانند:عُلَماء، عُظَماء، نُبَهاء، ظُرَفاء، . در جمع صفت های: عَلیم، عَظیم، نَبِیه، ظَریف.

2.برای صفت مذکر عاقل(درصورتی که به معنی: طبیعت، ستایش یا نکوهش آمده باشد.) بر وزن "فاعِل ". مانند:  صُلَحاء، عُلَماء، جُهَلاء، و شُعَراء. در جمع:  صالِح، عالِم، جاهِل و شاعِر.

16- "أفْعیلا" این وزن جمع، برای صفت بر وزن "فَعیل " است (در صورتی که معتل اللام یا مضاعف باشد). مانند: "أصفیاء،  أولیاء،  أعزّاء،  أذِلّاء ". در جمع صفت های:  "صفیّ،  ولّی، عزیز و ذلیل"

•   وزن های منتهی الجُموع نیز، بر وزن های یاد شدة جمع مکسر افزوده می گردد.

•   گاهی جمع های "قِلَّه" و " کَثْرة" به جای یک دیگر به کار می روند.یعنی جمع قلّة برای کثرت و جمع کثرة برای قلّت و اندکی. این در صورتی است که برای بیان معنایی، وزن جمع بیانگر آن معنی، موجود نباشد. مانند: " أَقْطارُ البِلادِ"  و " ثَلاثَة رِجالٍ" .

 در نمونة نخست، با آنکه لفظ "أقـْطار" جمع قلّة است، برای بیان کثرت و در نمونة دوم، به عکس لفظ "رِجال" با آنکه جمع "کَثره" است، در معنی جمع قِلّة، به کار رفته است.

17- صیغه یا ساخت مُنْتَهَی الجُموع: به هر جمع مکسری که پس از الف تکسیر آن، دو حرف متحرک قرار گیرد،یا سه حرف که حرف میانین آنها،"یاء"ساکن باشد، مُنْتَهَی الجُموع گویند.یعنی نهایت جمع ها که بر روی چنان لفظی،دیگر جمعی بسته نمی شود. مانند: "دَراهِم، عَنادِل ، سَبائِک،  فَواصِل،  أنامِل".  در جمع کلمات: درهم،  عَنْدَلِیب،  سَبیکَة،  فاصِلَة،  أَنْمُلة .

مُنْتَهَی الجُموع، دارای وزن های بسیاریست. در زیر،نمونه هایی از آنها آمده است.

1و2-" فَعالِل و فَعالِیل"   مانند:  دَراهِم و دَنَانِیر.                  3و4- " أَفاعِل و أَفاعِیل"   مانند: أفاضِل و أسالیب.

5و6- " تَفَاعِل و تَفاعیل"   مانند: تَجارِب و تَسابیح.    در جمع: تجربه و تسبیح

7و8- " مَفاعِل و مَفاعِیل"  مانند: مَعایِش و مَواثِیق  در جمع : مَعیِشة و میثاق

9و10-"فَواعِل و فَواعِیل مانند: "خَواتِم، نَواصٍ و طَواحِین و طَوامِیر”.  در جمع : خاتَمِ و ناصیه و طاحونه و طومار.

11-"فَعائِل " مانند: "صَحائِف، سَحائِب " در جمع: صَحِیفَة، سَحابَة

12و 13- "فَعالَی و فُعالَی"(به فتح فاء و عین و به ضم فاء و عین) مانند: فَتاوَی، عَذارَی، سَکارَی. مانند: سُکَارَی،عُطاشَی . در جمع: فَتْوی، عَذْراء،  سَکْران سَکْرَی، عَطْشان عَطْشَی

14-"فَعالِیّ" (به تشدید یاء)، مانند: کَراسیّ، قَمارِیّ،  در جمع الفاظ : کُرسیّ ، قُمْرِیّ

 

مُنْتَهَی الجُموع و جمع الجمع :

گاهی برای بالا بردن شمارة افراد جمع ، باردیگر آن را جمع می بندند. مانند: "الأَیَاَدِی” ، جمع "الأیْدِی" که خود، جمع "یَد" است، "أظَافِیر" در جمع " أَظْفار" جمع "ظُفْرة". این چنین جمع را " مُنْتَهَی الجُموع و جَمعُ الجَمع"  گویند.

اسم جمع:

اسم جمع اسمی است دارای معنی جمع،بی آنکه از لفظ خود، مفردی داشته باشد.مفرد آن،از معنایش به دست می آید. مانند: "جَیش، عَسْکَر،  شَعْب،  قَبیلَه،  قَوْم،  رَهْط،  مَعْشَر، خَیْل" مفردی که از معنی این الفاظ برای آنها فهمیده  می شود، عبارتست از: جُنْدِیّ( برای جَش و عَسْکَر)، رَجُل یا ﺇمْرأه (برای:شَعْب، قَبِیله،  قَوْم،  رَهْط،  و مَعْشَر) و فَرَس (برای خَیْل).

·   به اعتبار لفظ و معنای اسم جمع می توان با آن، دو گونه رفتار کرد. آن را به اعتبار لفظ، مفرد و به اعتبار معنی،جمع در نظر گرفت. برای نمونه، می شود گفت: " الجَیْشُ سارَ"  یا  " الجَیْشُ سارُوا "، " قومٌ حُرٌّ، أَو أَحْرارٌ".

از آنجا که لفظ اسم جمع، مفرد است، آن را همچون اسم مفرد، به شکل: مثنی و جمع نیز در آورده اند. مانند: " قَومانِ ، قَبیلَتانِ ، رَهطانِ " " أَقْؤآمٌ ، قَبائِلُ ،‌أَرْهُطٌ"

اسم جِنس و اسم عَلَم:

اسم جنس : اسمی است که همه افراد خود را به طور یکسان دربرگیرد. مانند: " ﺇنْسان یا ﺇنْس، کِتاب، تُفّاح، تَمْر، بِطِّیخ، شَجَر ...".

اسم عَلَم:  اسمی است که از میان افراد جنس ، تنها یک فرد را نشان می دهد و خود بردو گونه است:

1-      عَلَم مفرد: مانند: "حَسَن، سَعید، ﺇیران، طِهران،آلمانِیا، قُریش، فُرات ... "

2-      علم مرکب: مانند: "عَبدُالله " (ترکیب اضافی)، " بَیْتَ لَحْم" (ترکیب مَزْجِی) و "تَأَبَّطَ شَرّاً " ( ترکیب اسنادی).

الکُنیَه و اللّقب : کنیه اسمی است که در آغاز آن،الفاظ أبْ و أمّ یا اِبن و بنت باشد.مانند: أبوالبشر ، بنتُ حاتم ، أُمّ موسی لقب اسمی است که با توجه به ویژگی های جسمی و روحی و اخلاقی و بر بنیاد ستایش یا نکوهش به کسی داده می شود. مانند: " زین العابدین ، أسدالله "

المذکَّر و المؤنث:

مذکر و مؤنث حقیقی: مذکر، اسمی است که به انسان و جانور نر دلالت کند و بتوان با لفظ " هذا" به آن اشاره کرد.  مانند:" رَجُلٌ و حِصانٌ". مؤنث، اسمی است که به جنس ماده دلالت کند و اشاره بالفظ  "هذه " به آن، درست باشد. مانند: " أَمّ، ﺇمّرأه و ناقَه". به این نمونه ها، مذکر و مونث " حقیقی" می گویند.

مذکر و مؤنث مجازی: در کاربرد اسمها در زبان عربی، برخی از اسامی اشیاء را همچون اسم مذکر وبرخی دیگر را، مانند مؤنث به کار برده اند. این چنین اسمها را مذکر و مؤنث مجازی نام نهاده اند. مانند:

"کتاب،  باب، بَیْت، نَجْم، بَدْر، لَیْل،  قَمَر"  (مذکّر مجازی)

" دَواة ، لَیلَه ، دار ، عَیْن ، و شَمس" ( مؤنث مجازی) .

علامت تأنیث:  1- تاء تأنیث:  فاطمه ،  قاعِده  2- الف مقصورة:  حُبلَی ، صغری 3- الف ممدودة زائد: حمراء ، بیداء 4- مؤنث حقیقی بدون علامت: زینب، مریم، سُعاد

با توجه به همراه بودن یا همراه نبودن اسم مؤنث با نشانه های بالا، آن را سه گونه دانسته اند:

1- لفظی: مونث لفظی اسم مذکر حقیقی است که دارای تاء تأنیث باشد. مانند: " حَمزه ، طلحه ، و معاویه".

2- معنوی: مؤنث معنوی،اسم مؤنثی است که به ظاهر دارای نشانه تأنیث نباشد. مانند: " مَریم ، شَمس و دارَ ”

3- لفظی و معنوی ،مؤنث لفظی و معنوی آن است که نشان دهنده مؤنث باشد و در عین حال از علامت تأنیث نیز برخوردار باشد. مانند: " حَلِیمة ، لَیلَی ، هَیْفاء" .

مؤنث در موارد زیر معنویست:  1- اسم های علم مؤنث.مانند: "مَریم ، زَینَب".   2- اسم های مخصوص به مؤنث.مانند: "أُمّ ،أُخْت". 3- نام کشورها، شهر و قبیله ها چون: " مِصْر، دِمَشق، قُریش".    4- نام برخی از أعضا زوج بدن.چون: " عَیْن، رِجْل، یَد ".

•   به جز موارد یاد شده اسمهای مؤنث معنوی بسیاری در زبان عربی آمده است که الفاظ زیر از آن جمله اند: " شَمس،  دار،  حَرْب، جَحیم،  جَهنّم، دَلْو ، ..."

•   صفات وزن های زیر،اغلب با یک لفظ، برای مذکر و مؤنث، به کار می روند.

فَعّاله: " رَجُلٌ علّامَهٌ و امرأهٌ عَلّامة "                     مِفْعال: " رجلٌ مِفْضالٌ و امرأهٌ مفْضالٌ "

مِفْعیل: " رَجُلٌ مِعْطیرٌ وَ امرأهٌ مِعْطیر "                   فُعْلَه: " رجلٌ ضُحْکَة و امرأهُ ضُحْکَه  " .

" فَعُول " به معنی " فاعِل " و " فَعیل"  به معنی" مَفْعُول " مانند:  "رَجُلٌ صَبُور وَ امرأةٌ  صَبورٌ" و" رَجُلٌ قَتیلٌ و امرأهٌ  قَتیلٌ "

•   صفات مخصوص مؤنث، بیشتر بی تاء تأنیث، به کار رفته اند.  مانند:  " امرأةٌ عاقِرٌ و طالِقٌ و حامِلٌ".

النَّسبَهُ و أَحکامُها:

نسبت عبارت است از افزودن یائی مشدّد به آخر اسم، تا چیزی به آن اسم منسوب گردد.  مانند:  " لُبنانیٌّ ، شیرازیٌّ ، کُوفیٌّ ، بَصْریٌّ ، مَدَنِیٌّ ...". به اسمی که یاء مشدد به آن پیوسته است، "مَنْسوب" گویند.

•   اسمهای زیراز یاء نسبت، بی نیازند. 1- اسم هایی بر وزن، "فاعِل و فَعِل" چنانچه به معنی "صاحِب” (دارنده ،دارا) باشند. مانند: "لابِن، طاعِم  و کاسٍ"  و "طَعِم ، لَبِس و عَمِل" یعنی دارای  لَبَن ، طَعام ، کِسوه ، لباس 2-  اسمهایی بر وزن" فَعّال" که به حرفه و شغل دلالت کنند. مانند:  " بَزّاز، عَطّار، خَبّاز،  صَبّاغ  و خَیّاط ".  (باید توجه داشت که این قالب های جایگزین نسبت، قیاسی نیستند.)

احکام نسبت: اسم دارای یاء نسبت،باید از" تاء تأنیث و علامت تثنیه و جمع "، تهی و حرف پیش از یاء نسبت، همواره مکسور باشد. مانند: "فاطِمِیّ، النَّهْرِی، کِتابِیّ" در نسبت به فاطمه‌، النَّهران، کُتُب.

•   چنانچه اسمِ دارای تاء تأنیث ،در حالت نسبت،به اسمی دیگر اشتباه گردد، پس ازحذف تاء تأنیث، پیش از یاء نسبت، واوی به آن می افزایند. مانند: " ثَورَوِیّ" ، پدر نسبت به " ثَوْرَه" تا به اسم منسوب به " ثَوْر"،  اشتباه نگردد.

•   تنی چند از صرف نویسان، پیوستن یاء نسبت را به جمع مکسر، بی آنکه در ساختمان آن، تغییری صورت پذیرد، درست می دانند. از این رو در نسبت به جمع هایی چون: " کَنائِس، مَلائِک، فُضُول" گفته اند:" کَنائِسِیّ ، ملائِکِیّ، فُضُولِی".

•   عین الفعل همة اسم های ثلاثی مکسورالعین، در حالت نسبت، مفتوح می گردد. این کار برای سبک شدن تلفظ کلمه، انجام می گیرد. مانند: "مَلَکیّ،  دُؤَلِیّ،  إِبَلِیّ "  در نسبت به : " مَلِک،  دُئِل، اِبِل".

اسم ممدود در حالت نسبت:

چنانچه همزة اسم ممدود، اصلی باشد، در حالت نسبت، تغییری نمی کند. مانند: " وُضّاء وُضّْائیّ  و قُرّاّء  قُراّئیّ ".

در صورتی که همزه،زائد و برای تأنیث باشد، به واو،قلب می گردد. مانند: " بَیضاء بَیْضاوِیّ و حَمراء حَمراوِیّ ".

اگر همزه از حرف عله قلب شده باشد می توان آن را به واو بدل کرد یا به همان حالت که هست، یاء نسبت به آن افزود.مانند: سماء: "سَماویّ و سَمائِیّ               رِداء :  رِداوِی  و رِدائِیّ " .

اسم مقصور در حالت نسبت:

چنانچه الف اسم مقصور، در مرتبه سوم باشد، به واو قلب می گردد.  مانند:" فَتَوِیّ و عَصَوِیّ”.  در نسبت به: فَتی و عَصا.

اگر در مرتبه پنجم و پس از آن، قرار گیرد، حذف می شود. مانند: " مُصْطَفِیّ و مُسْتَشْفِیّ"  در نسبت به: مَصطَفَی و مَسْتَشفَی.

در صورتی که الف در مرتبه چهارم قرار گیرد و حرف دوم کلمه، ساکن باشد، هر دو حالت: قلب و حذف، جایز است. مانند: " مَلْهَی: مَلْهَوِیّ و مَلْهِیّ  ،                دُنیا : دُنْیَوِیّ و دُنْیِیّ ".

در صورتی که حرف دوم کلمه، متحرکّ باشد، الف در مرتبه چهارم کلمه، حذف می گردد. مانند: " بَرَدَی ، بَرَدِیّ ، جَمَزی جَمَزَیّ".

اسم منقوص در حالت نسبت: حکم اسم منقوص در حالت نسبت، همان حکم اسم مقصور یا مختوم به الف است، جز آنکه حرف پیش از واو، که در اصل، به سبب یاء منقوص مکسور بوده است، در حالت نسبت، مفتوح می گردد. مانند: "الشَّجَوِیّ، المُعْتَدِیّ، المُتَقاضِیّ، والقَاضَوِیّ و القاضِیّ"، در نسبت به :  الشَّجِیّ ، المُعْتَدِی ، المُتَقاضِی، والقاضِی .

اسم مختوم به یاء مشدد در حالت نسبت: چنانچه یاء مشدد، پس از حرف نخستین کلمه بیاید، یاء دوم به واو قلب و یاء اول، مفتوح و به اصل خود باز می گردد. مانند:  " حَیَوِیّ و طَوَوِیّ "  در نسبت به "حَیّ و طَیّ ".

•   در صورتی که پس از دو حرف بیاید، یاء اول حذف و یاء دوم ،به واو قلب می گردد و حرف دوم کلمه، بدل به فتحه می گردد. مانند: " نَبَوِیّ، عَلَوِیّ، عَدَوِیّ، ..."  در نسبت به : نَبِیّ، عَلِیّ، عَدِیّ .

•   اگر یاء مشدد در مرتبه چهارم و پس از آن قرار گیرد، شکل کلمه در حالت نسبت، تغییر نمی کند. مانند: " شافِعِیّ، کُرْسِیّ ، مَرْمِیّ" در نسبت به: شافِعِیّ، کُرسیّ و مَرمِیّ.

•   ولی در اسمی چون "مرمی" (اسم مفعول)، "مَرْمَوِیّ" نیز درست است.

 فَعِیله " به فتح فاء" در حالت نسبت: در افزودن یاء نسبت به اسمهایی چون،" فَعِیلة"، در صورتی که مضاعف واجوف واوی نباشد،یاء حذف و حرف پیش از آن، مفتوح می گردد. مانند:  " حَنَفِیّ، رَبَعِیّ، عَلَوِیّ، صَحَفِیّ .... "  در نسبت به: " حَنیفه ، رَبیعه ، عَلِیّه ، و صَحیفه ”

ولی در مضاعف واجوف واوی این وزن،همان قاعدة کلی نسبت جاری است.  مانند: " جَلِیلِیّ و طَوِیلِیّ" در نسبت به: جَلیله و طَویله.

اسم ثلاثی محذوف اللّام، در حالت نسبت: هر اسم ثلاثی که لام الفعل آن حذف شده و دو حرف از حروف اصلی آن به جا مانده باشد، در حالت نسبت، حرف حذف شده، بدان باز می گردد. مانند: " أَبَویّ ؛ أَخَوِیّ ، دَمَوِیّ، یَدَوِیّ ... "در نسبت به: أَب،أَخ، دَم ، و یَد.

•   چنانچه به جای حرف حذف شده،همزه وصلی آمده باشد. مانند: " ﺇسم و ﺇبن" .بهتر آن است که،بی هیچ تغییری یاء نسبت به آخر آنها بپیوندد یعنی گفته شود: " ﺇبْنِیّ و اِسْمِیّ ".

اسم علم مرکب در حالت نسبت:       مرکب اسنادی : تأبَّطَ شَرَّا!   " تَأَبَّطیّ  "         ترکیب مزجی : مَعْدِی کَرِب!     " مَعْدویّ ”

در ترکیب اضافی، یاء نسبت به بخش نخست، زمانی به بخش آخر و گاهی نیزبه همة اسم مرکب می پیوندد. مانند: " دَیْرانیّ ، مَنافیّ و عَیْنُ اَبِلیّ ".  در نسبت به: " دَیْر القَمَر ، عَبدِ مَناف و عَین اِبِل" .

التَّصْغیر:

تصغیر عبارت است از مضموم نمودن حرف اول، فتحه دادن به حرف دوم و افزودن یائی ساکن پس از حرف دوم اسم مُعرب.  مانند:  " قُلَیْمٌ ، دُرَیْهِمٌ و عُصَیْفِیرٌ" در تصغیر اسم های: قَلَم ، دِرْهَم و عُصْفُور.

به اسمی که شکل تصغیر یافته است، " مُصَغَّر" گویند. و دارای سه وزن است:  "فُعَیْل، فُعَیْعِل، فُعَیْعِیل "  مانند: مثال های بالا.

فائده التَّصغیر: هدف از به کار بردن اسم تصغیر دراسم، نشان دادن یکی از معانی زیر در آن است:

1- تقلیل واندک نشان دادن.  مانند: " دُرَیْهِمات"(شماری اندک از درهم ها) ".

2- تَصْغیر(کوچک نشان دادن).  مانند: " کُتَیِّب " ( کتابچه،جزوه).

3- تحقیر( نشان دادن خردی و ناچیزی). مانند:"  شُوَیْعِر (شاعرک) ".

4- تقریب(نشان دادن نزدیکی). مانند: " قُبَیْلَ المَغرِب ،     " بُعَیْدَالعِشاء "

5- برای " تَحبُّب " (نشان دادن مهر و دوست داشتی).  مانند: بُنَیّ ، أُخَیَّ ، أُمَیَّة ....

·   چنانچه دومین حرف اسم، حرف علّه یی باشد که از حرفی دیگر،تغییر شکل یافته باشد، در حالت تصغیر،به اصل خود، باز می گردد. از این رو، تصغیر واژگان: بَاب، نَاب، مُوسِر، مِیزان و دِینار (در اصل دِنّار بوده است). " بُوَیَب ، نُیَیْب، مُیَیْسِر، مُوَیْزِین و دُنَیْنِیر"است.

·   هرگاه اسمی که حرف سوم آن،الف یا واو است، تصغیر گردد، الف و واو، قلب به یاء و در یاء تصغیر، ادغام 
می گردد.  در تصغیر: عَصَا و عَجُوز گفته می شود:  "عُصَیّ و عُجَیِّزْ ".

تصغیر مؤنث معنوی: در تصغیر مؤنث معنوی،در صورتی که اسم موصوف  سه حرفی باشد،اغلب تاء تأنیث مقدر، آشکار می گردد. مانند: " شَمْس  شُمَیْسَة ،   أَرْض  أُرَیْضَة ". ولی در اسم رباعی، تاء مقدر مؤنث معنوی، آشکار نمی گردد. مانند:  " مَرْیَم مُرَیِّم"

تصغیر اسم محذوف الآخر: چنانچه پس از حذف حرف آخر،اسم دارای دو حرف گردد،حرف حذف شده در تصغیر، باز می گردد. مانند: أب ، " أُبَیّ" ( در اصل،أَبَیْو ) و أخ " أُخَیّ" (دراصل، أَخَیْو)

·   در صورتی که پس از حذف حرف آخر،عوض محذوف، همزه وصلی آمده باشد، حرف عوض حذف و حرف محذوف،
به جای خود باز می گردد.  مانند: ﺇبن " بُنَیّ "(دراصل، بُنَیْو) و اسم "سُمَیّ(در اصل، سُمَیْو)". اگر حرف عوض، تاء تأنیث باشد، بی آنکه حرف عوض حذف شود،حرف حذف شده را به جای خود، باز می گردانند. مانند:  " وُزَیْنَه " در تصغیر  " زِنَه " (وزن). چنانچه عوض،تاء کشیده (ت)باشد، در تصغیر،به تاء تأنیث(ة) بدل می گردد.  مانند:  أُخْت " أُخَیَّة " و بِنْت " بُنَیَّة ".

نکته های دانستنی:

-                            تصغیر جمع قلّه، روی ساختمان خود جمع انجام می گیرد.مانند: "أُعَیْعِدَه، أُضَیلِع غُلَیْمَه و أُصَیْحاب"،در تصغیر، أَعْمِدَه ، أَضْلُع ، غِلْمَه و أَصْحاب.

-                             جمع کَثره را هنگام تصغیر، به مفرد آن باز می گردانند. سپس چنانچه مذکر عاقل باشد به صورت جمع مذکر، و گرنه در شکل جمع مؤنث به کار می رود.  مانند: ” شُوَیعِروُن" در تصغیر: شُعَراء ، " نُوَیقات و جُمَیْلات" در تصغیر:  نِیاق و جِمال .

 

الاعرابُ و البِناءُ:

اعراب : عبارت است از دگرگونی آخرین حرف اسماء و افعال به سبب دگرگونی عامل پیش از آنها.

مانند: قَدِمَ المُعَلِّمُ .رَأیتُ المُعَلِّمِ.سَلَّمْتُ عَلَی المُعَلِّمِ. در این سه جمله می بینیم که حرف آخر لفظ مُعَلّم، سه گونه حرکت پذیرفته است.

در جمله نخست، فاعل است و مرفوع ،در جمله دوم مفعول و منصوب و در جمله سوم، مجرور به حرف جرّ است. پس 
" مُعَلِّم" اسمی معرب است.

اکنون به جمله های زیر، توجه کنیم: " عَلِیٌّ یَجْلِسُ ".   " عَلِیٌّ لَنْ یَجْلِسَ مَعَ الظَّلَمهِ ".  علیٌّ لَم یَجْلِس عَلَی الکُرِسیِّ "

در این جمله ها فعل" یَجْلِس" با سه اعراب "رفع و نصب و جزم"دیده می شود.این تغییر اعراب، به سبب تغییر عواملی است که بر سر این فعل آمده است.

 در جمله نخست، عامل معنوی است. در جمله دوم،حرف "لَنْ" عامل نصب فعل یَجْلِس و در جمله سوم، حرف " لَمْ" آن را جزم داده است.

بِناء: بِناء عبارت است از ثبات و یکنواختی آخرین حرف کلمه، که این ثبات زاییده عامل نیست.مانند:" مَنْ جآءَ ؟  مَنْ رَأَیتَ؟  ﺇلیَ مَنْ تَنْظُرُ؟ "

لفظ " من” در جمله های بالا، اسم استفهام و مبنی است. این لفظ در هر یک از سه جمله، دارای یک حالت نحوی است. در جمله نخست،" مُبْتدا"، در جمله دوم، مفعولٌ به و در جمله سوم، مجرور به حرف جرّ است. ولی چنانکه دیده می شود، در هر سه حالت، دارای شکلی یکسان و هیچ یک از عوامل موجود، در لفظ آن اثری نگذارده است.

فعل های مبنی:از میان افعال، فعل ماضی و امر، مبنی است.فعل مضارع صیغه های 6 و 12 مبنی است.

اسم های مبنی:ضمایر اسماء اشاره،اسماء موصول، اسماء استفهام،اسماء شرط،برخی از کنایات،شماری از ظروف و اسماء افعال
 و اصوات، همواره مبنی هستند و نیز غیر متصرف.

همه حروف نیز مبنی هستند و پیوسته در یک شکل دیده می شوند.

الضَّمیر:

 ضمیر، کلمه یی است که برای جلوگیری از تکرار اسم و سبک گشتن بار لفظی جمله، جای اسم ظاهر می نشیند.

ضمیر بر دو گونه است:    مُنْفَصِل          مُتَّصِل.

ضمیر منفصل آن است که بتواند در آغاز جمله بیاید یعنی با آن ،سخن آغاز کنند و نیزبتواند پس از کلمه" إلّا” جای گیرد. مانند:  "هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَه بِالهُدَی و دِینِ الحَقَّ ... "  و        " وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الغَیْبِ لَا یَعْلَمَها ﺇلّا هُوَ ... "

ضمیر منفصل بر دو گونه است:  

1- منفصل مرفوع که الفاظ آن، عبارت است از:   هو،هما،هم ...    2- منفصل منصوب و الفاظ آن، چنین است:إیاهُ، إیاهما، إیاهم ...

دو گونه ضمیر متصل:

1-ضمیر متصل که تنها به فعل می پیوندد. مانند: " ا، و، ن، ت، تما، تم، ت، تما، تن، ت، نا، ی "

·   این ضمیرها، بافعل معلول، فاعل و بافعل مجهول، نایب فاعل خواهند بود. چون فاعل و نایب فاعل همیشه مرفوع هستند، از این رو، این ضمیرها را ضمایر متصل مرفوع خوانده اند.

2- ضمیر متصل به هر سه کلمه (اسم، فعل،حرف): عبارتند از:

متکلم: ی، نا      مذکرغایب: ه  هُما هُم     مؤنث غائب: ها هُما هُنَّ       مذکر مخاطب:  کَ کُما کُم        مؤنث مخاطب:  کِ کُما کُنَّ        

 ضمایر مستتر: دو نوع است

1- واجب الاستتاردر مضارع صیغه های مفرد مذکر مخاطب (7) مانند: تَجْلِسُ و متکلم الوحده و مع الغیر (13و 14) مانند: اَجْلِسُ و نَجْلِسُ که ضمایر مستتربه ترتیب: اَنْتَ، اَنا و نحنُ است. درامر: مفرد مذکر مخاطب مانند: اِجْلِسْ (اَنْتَ)

2-جایز الاستتار: در ماضی و مضارع مفرد مذکر و مؤنّث غایب (جَلَسَ و جَلَسَتْ) (یَجْلِسُ و تَجْلِسُ) که ضمیر مستتر به ترتیب 
«هُوَ و هِیَ» است.

اسم الاشاره:

اسم اشاره، کلمه یی است که با اشاره حسی، کسی یا چیزی را نشان دهد مانند: هذَا الکِتابُ و هذِهِ المِسْطَرةُ.  و  به سه گونه است:

1-اسم اشاره به نزدیک    2-اسم اشاره به متوسط      3-اسم اشاره به دور

هر یک ازآنها، در قالب مفرد، مثنی و جمع، مذکر و مؤنث، به کار رفته است. به آغاز اسمهای اشاره، اغلب، «هاء تنبیه» می افزایند: هذا، هذانِ، هاتا، هاتانِ........

المَوْصُول:

اسم موصول: کلمه یی است که معنی آن تنها به کمک جمله یا شبه جمله یی که پس از آن می آید و "صِلَه" نام دارد، تمام می شود .

مانند: إقْرَأ کِتابَکَ الّذی یُعَلِّمُکَ القَواعِدَ.  جمله فعلیه: "یُعَلِّمُکَ القواعدَ" صِلهُ اسم موصول "الّذی" است که با آمدن ان، معنی "الّذی" کامل می گردد.

موصول بر دو گونه است:    1-موصول مشترِک.   2-موصول خاصّ.

موصول مشترک، با یک لفظ، برای مفرد، مثنی، جمع، مذکر و مونث، به کار می رود. مانند : "مَنْ، ما، ذا و أیُّ"

"مَن" برای عاقل است. مانند:” إقْبَلْ " عُذْرَ مَنِ اعَتَذَرَ إلیکَ".                 (ما) برای غیرَ عاقل است.  مانند: «إفْعَل ماهُوَ مفیدٌ لِلْمجتمعِ»

"ذا واَیُّ" برای عاقل و غیر عاقل به کار رفته است.   مانند: ماذا فَعَلْتَ؟ مَن ذارأیتَ؟    "یَنْجَحُ فِی الامتحان أیُّ طالبٍ یَجتَهِدُ فی حِفْظِ دُروسه. نُحِبُّ أَیَّ عَمَلٍ هو مفیدٌ لَنا “.

موصول خاصّ، برای هر یک از: مفرد، مثنی، جمع، مذکر، و مونث، دارای لفظی جداگانه است.

اسماء الشرط:

   اسماء شرط، کلماتی هستند که در آغاز جمحمراء ، بیداء 4- مؤنث حقیقی 4- تقریب(نشان دادن نزدیکی). مانند: له می آیند و پس از آنها دو جمله وابسته به هم (جمله شرط، جمله جزاء) قرار می گیرد.  مانند:         "مَن یَکْسَلْ یَخْسَرْ. مَتَی تُسافِرْ أُسافِر ”

   اسما شرط ده تاست بدین گونه:        "مَنْ. ما. مَهْما. مَتَی. أیّانَ. أینَ. أنّی. حَیْثُما. کیفَما وأیّ(هرکه، کسی که، هرچه آنچه، هر زمان. هرگاه. کی، چه وقت، کجا ، هرجا، هر زمان، هرجا، هرگونه، کدام).

اسماء استفهام:

   اسماء استفهام، الفاظی هستند که در آغاز جمله برای پرسش به کار برده می شوند.     مانند: کَیْفَ أنتَ؟  کَمْ سِنَّالَکَ؟”

   اسماء استفهام (11) اسم اند بدینسان:

1-                        "مَن. ما. مَن ذا. مَتَی. أیّانَ. کَیْفَ. أنَّی. کَمْ و أَیّ".

2-                        "من" برای پرسش از عاقل است، چون : "من فَعَل هذا بِآلِهَتِنا؟ "    

3-                        "ما" برای پرسش از غیر عاقل است، مانند: "و مَا تِلْکَ بیَمِنکَ یا مُوسَی؟”

4-                        "مَنْ ذَا" برخی این ترکیب را یک کلمه مستقل برای استفها دانسته اند، نه دو کلمه تشکیل یافته از "مَنْ" استفهام و "ذا" موصول. این کلمه، برای پرسش از عاقل، به کار می رود.   مانند : "مَنْ ذا لَقِیتَ؟ "

5-                        "ماذا ": این کلمه مانند "من ذا" است، جز آنکه از آن، برای پرسش از غیر عاقل، سود می جویند. مانند:  "ماذا اْشْتَریتَ؟"

6-                        "مَتَی و أیّانَ" : برای پرسش از زمان است.

7-                        با "أَیْنَ " : از مکان پرسش می کنند.

8-                        با "کَیفَ و أَنّی " : از چگونگی ها و اوصاف می پرسند.

9-                        "کَمْ" برای پرسش ازشماره و تعداد، می آید.

الکِنایات:

کنایه: سخن گفتن از چیزی معلوم، بالفظی غیرصحیح است.  الفاظ مشهور کنایه، بدین گونه است:"کَم، کَأَیِّن و کذا"

"کَمْ (کم خبری) و کأیِّن"( را تنها برای کنایه ازعدد، به کار می برند.( مانند: کَمْ کِتاباً رَأَیْتَ فِی المَکْتبهِ.  "و کَأیِّنْ مِنْ قَریهٍ أهْلَکناها...”

از "کذا" برای کنایه از عدد، گفت و گو و کار، سود می جویند.  مانند: "عِنْدی کذا و کذا ریالاً. کذا قالَ الصَّرفیونَ".

الظَّــروف:

ظَرْف لفظی است که با همراه داشتن معنی حرف جرّ "فِی: در" به زمان یا مکان دلالت می کند. مانند : ” قِفْ، مکانَک. جِئتُ قبلَ المَغرِبِ" بسیاری از ظرفها مبنی و شما راندکی نیز معرب اند در زیر، چند نمونه از ظروف زمان و مکان آمده است:

   ظرفهای زمان: إِذْأ ، أمس، قَطُّ، لَمّا، مَتَی، الانَ ]آنگاه که (برای زمان گذشته). دیروز، هنگامی که (برای زمان آینده) هرگز،زمانی که، چونکه، هنگامی که، اکنون [ .

ظرفهای مکان: حَیْثُ، لَدُنْ، لَدَی، أَیْنَ، هُنا، ثَمَّ (جایی که. نزد، نزد، کجا، اینجا، آنجا)

اسماء الاَفعال:

اسم فعل: کلمه یی است در شکل اسم ولی دارای معنی فعل.  اسما افعال. از نظر زمان سه گونه اند.

-                            برخی از آنها به معنی"ماضی"(زمان گذشته)است.  مانند: "سَرْعانَ(أَسْرَعَ: شتافت)، هَیْهاتِ (بَعُدَ:دورشد،دوراست)".

-                            شماری از آنها به معنی"مضارع" آمده است.مانند: أُفَّ (أتَضًجَّرُ: دلتنگ می گردم) قَدْوقََطْ (یَکْفِی: بس است)”.

-                            برخی دیگر از آنها که بیشترین شماره اسماء افعال را در بر می گیرد، به معنی"امر" به کار رفته است.   مانند:

" إلَیْکَ (إِعْتزِلْ: کناره گیر، دورشو) "       " آمِین(إسْتَمِعْ، إِسْتَجِبْ: بشنو بپذیر) "          " روَیْدَ (أَمْهِلْ: مهلت ده) "

" دُونَکَ هاکَ(خُذْ: بگیر) "      " بَلْهَ، (دَعْ: رهاکن) "       " حَیَّ (أَقْبِل: بیا، بشتاب) "     " هُلُمّ (أسْرِعْ : بشتاب)".

العَدَد:

عدد اسمی است که بر کمیت چیزهای قابل شمارش دلالت می کند و بردوگونه است:   اصلی     ترتیبی.

العددُ الاصلیُّ:  عدد اصلی چهارگونه است:

1- مفرد که آن، از "واحِد تاعَشَرَه" (1 تا 10) است.    "مِئة و ألَفْ" نیز جزء اعداد مفرد است.

2- عدد مرکب که از "أَحَدَ عَشَرَ تاتَِسْعَه عَشَرَ" (11 تا 19)  را در برمی گیرد.

3-      عُقُود که از "عِشْرُون تاتِسعون" (20 تا 90 ) است.

4- عدد معطوف و آن، از "واحِد وعِشْرُون تاتِسعه و تِسْعونَ"(21-99) است.

اسم (= تمیز) بعد از عدد دو گونه اعراب دارد.   

1-                        از ثلاثه تا عشره (از 3 تا 10) جمع است و مجرور:  "ثلاثَه رجالٍ خمس نسوهٍ"  با «مَئة» (100) و «ألْف» (1000) مفرد است و مجرور. مِئة طالبٍ ألْف تلمیذٍ

2-                        از اَحَدَ عَشَرَ (11) تا تِسْعه و تسعین (99) مفرد است و منصوب: اَحَدَ عَشَرَ کوکباً، سَبَعَ عَشْرَهَ شَجَرَهَ، تِسعٌ و تسعونَ امرَأَةً

عدد با "ال": در عدد مرکب "ال" بر سر جزء نخستین در می آید.   مانند:      "ذَهَبَ الثَّلاثهَ عَشَرَ رَسولاً. رأیتُ الخَمسهَ عَشَرَ طالباً." در عدد معطوف، "ال" بر هر دو جزء داخل می شود، مانند: "قرأتُ السّبعهَ و العِشرینَ وَرقاً ".

ولی در مفرد، می توان "ال" را تنها بر سَرِعدد آورد یا تنها برسر معدود (ممیز)   مانند: "ما دَفعْتَ السَّبعهَ دراهِمَ المِئةَ دنانیرَ."

مذکّر و مونّث عدد:

عددهای از "ثلاثه تا عَشَره"با مذکر، با "تاء" و با مؤنث، بی "تاء" به کار می روند مانند: أَرْبعة کُتُبٍ و أَربعُ طالِباتٍ.

"واحِد" و "إِثْنان" با مذکّر، مذکّر و با موّنث، مونث می شوند. مانند:   "رجلٌ واحدٌ، رجلانِ اثّنانِ، إمّرأهُ واحِدهُ و امرأتانِ واحِدَتانِ".

"مِئة و ألْف" با مذکر و مونث یکسانند. مانند: مِئةُ طالبٍ ، مئةُ طالبهٍ ،  ألفُ تلمیذٍ ،  تلمیذةٍ.

عدد مرکب (مذکر و مونث)

جزء اول عدد مرکب، با مذکر، مونث است و با مونث، مذکر، مانند:"خمسهَ عَشَرَ دِرهماً سَبَعَ عَشرَهَ تفاحهَ"ولی "أَحَدَ عَشَرَ" و "اثنَیْ عَشَر" با مذکر مذکر و با مؤنث  مؤنث، می شوند.    مانند:    "أُحد عشر رجلاً، اثنّن عَشره امراهَ"

هر دو جزء عدد مرکب، مبنی بر فتح است، به جز "اثنَیْ عَشَر واثنَتا عَشره" که جزء اول آنها معرب به اعراب مثنی است.

عقود (عِشرونَ، ثَلاثونَ....) در مذکر و مونث یکسانند.  مانند:    "عَشرونَ رجلاَ، عشرون امراةً".

عدد ترتیبی: عدد ترتیبی عددیست که ترتیب معدود را نشان می دهد. عدد ترتیبی دارای (12) لفظ زیر است:  أوّلُ، ثانٍ، ثالثٌ، رابِعٌ، خامِسٌ، سادِسٌ، سابِعٌ، ثامِنٌ، تاسِعٌ، عاشِرٌ، مِئة، ألْفٌ.

عدد ترتیبی نیز مانند عدد اصلی، چهارگونه است:

1-مفرد، از "أول تا عاشِر(دهم)".                              2-مرکب، از "حادِی عَشَرَ (یازدهم) تا تاسِعَ عَشَرَ".

3-معطوف، از "واحدٌ و عشرونَ تا تاسِعٌ و تِسعونَ".         4-عقود، از "عِشرون تا تِسعونَ" ،همچنین، المئه "و "الالْف" است.

  

  عدد ترتیبی همواره با معدود خود مطابقت می کند، یعنی با مذکر، مذکر و با مونث مونث به کار می رود.   مانند:  الدّرسُ الرّابعُ، الشِّجرهُ الخامِسهَ عَشْرَهَ، المَقالهُ المِئهُ، النَّجْمُ الاَلْفَ.

   ولی لفظ عقود با مذکر و مونث، همچنان یکسانست.

منصرف و غیر منصرف:

اسم معرب منصرف اسمی است که تنوین می پذیرد و همه حرکات در آخر آن، راه دارد. به لفظ دیگر، اسمی است که جرّ و تنوین می پذیرد. مانند:    جاء صَدیقٌ حَمیمَّ، رأیتُ رجلاً فاضِلاً، مَررْتُ برجلٍ فاضِلٍ.

اسم معرب غیر منصرف:

 اسمی است که به سبب وجود موانعی در آن، از پذیرفتن جرو تنوین ناتوان است.   

مانند:   قَدِمَ إبراهِیمُ و بِهْدادُ.      رَأیتُ زَینبَ فِی یَدِها زَهْرهٌ حَمْراءُ.        دَخلَ إلی عُثمانَ طَلْحهُ وزَبیرٌ فی فِتنَهٍ کُبْرَی.

منبع---------------»  http://mohamadqaderi.blogfa.com/post/16